Tegenwoordig klagen we vooral over zoekgeraakte pakjes, maar Margaretha werd vooral geconfronteerd met zoekgeraakte brieven. Het is weer zover. Uit de brief die Godard Adriaan haar op 16 september heeft geschreven, maakt ze op dat haar brief van 18 augustus niet is aangekomen.
[rec.a 7. october] Ameronge den 28/18 septem 1680
Mijn heer en lieste hartge
wt uhEd aengenaeme vande 16 deeser sien ick dat de mijne vande 18 Augusti noch niet was te recht gekoomen, kan niet dencken waer die heen is gesockelt, [wat belanckt de oostindise ]
De Oost-Indische kist
De Oost-Indische kist waar Margaretha al op 2 september over schreef, is in Utrecht aangekomen en Margaretha heeft daar de inhoud van geïnspecteerd. Bovenop vond ze ‘Indiaense tronies’, portretstudies dus van mensen uit het huidige Indonesië. Verder theeketeltjes en porseleinen kopjes. Veel verder was ze niet gegaan, heel begrijpelijk, want zo’n breekbare lading moet goed verpakt zijn voordat de kist naar Amerongen gebracht kon worden.
De herkomst van de kist is meer dan ooit mysterieus. Op 2 september schreef Margaretha dat Casembroot de kist had gestuurd maar nu denkt ze dat ene Boudaen hem heeft gestuurd. Ze had Temminck gevraagd om naar het Oost-Indische pakhuis te gaan voor de kist, maar dat was voor niets geweest. Hoe dan ook, de kist was aangekomen.
[heen is gesockelt,] wat belanckt de oostindise kassa heb ik tot witrecht geopent en daer booven in gesien bevonden ses schilderije van indiaanse troonije voort tee keeteltges en diergelijcke porseleijne kopges met Eenige andere diergelijcke raerijteijte heb de kast niet heel ontpackt wat daer noch onder in mochte legge weete niet hebse weer toegedaen en int jngense schip naer Ameronge gesonden [dat doort laeghe ]
Interieur met twee vrouwen die thee drinken, anoniem, 1700-1799. Collectie Rijksmuseum.
Thee
In Nederland was thee in deze tijd nog steeds een exclusieve drank. Pas in 1610 was de eerste lading thee in Nederland aangekomen. Artsen schreven het voor als medicijn. Thee was duur en alleen rijke mensen konden het betalen. Pas in de achttiende eeuw was het voor een grotere groep mensen betaalbaar.
In elke stad kwamen speciale theewinkels waar allerlei soorten thee te koop waren. Maar thee was nog steeds duur en een theekistje was niet voor niets voorzien van een slot.
Margaretha vermoedt dat zijne hoogheid inmiddels in Celle is. Ze vraagt of hij nog naar Maagdenburg komt en of Godard Adriaan hem daar nog zal spreken om te horen wanneer hij weer thuis komt. Het gaat haar allemaal weer om geld. Kennelijk hebben de Staten van Holland hun bijdrage aan de Staten Generaal betaald zodat er weer uitbetalingen naar de diverse provincies zullen komen. In ieder geval heeft Temminck een bedrag van 4000 gulden onder zijn beheer, dus Godard Adriaan hoeft zich geen zorgen te maken.
Willem III prins van Oranje te paard voor Kasteel Amerongen. Op de achtergrond het Noorderpaviljoen.
Van kelders tot reiskoetsen
Ondertussen gaat de bouw vrolijk verder. Er is een put gemaakt in de kelder van het paviljoen, er gaat gewerkt worden aan de gewelven van de kelder onder het koetshuis en aan de zolder boven de stal. Het kostte ook weer geld want de leidekkers hadden lood te kort en lood is niet goedkoop, Margaretha moest negenhonderd gulden betalen. Maar de steenoven deed haar werk uitstekend en Margaretha verwacht er morgen of overmorgen weer een flinke lading stenen uit te kunnen halen. En zoals gebruikelijk gaat ze dan van het ene moment op het andere weer op een ander onderwerp over. Temminck heeft kennelijk al eerder drie Berlijnse reiskoetsen ontvangen voor bepaalde heren maar nu heeft hij er nog twee bij en hij weet niet waar die naar toe moeten. Wat Godard Adriaan met deze kennis moet?
En daarmee moest ‘mijn heer en liest hartge’ het weer een weekje doen!
[afgestoockt sal sijn,] Sinijoor Teminck schrijft mij, weer boven de 3 voorgaen berlijnse kalesse die voorde heere smitser1Joan Carel Smissaert kasgepijn2Onbekend en noch Een ontfange, nu noch twee heeft gekree gen soude Een letter schrifts niet weetende waerse weese moete of waer hij daer meede sal blijfve, en is den goede man daer mee verleege, tis wonde dat se hem het goet so los toesende sonde daer van te adverteeren, ick hoop uhEd den heer van ginckel sult sien, hiermeede blijf
Mijn heer en lieste hartge uhEd getrouwe wijff MTurnor
Sommige zaken gaan zo langzaam dat Margaretha er gek van wordt en anderen hebben zoveel haast, dat ze het niet bij kan benen. De eerste traagheid is in ieder geval opgelost: de missende brief van 12 juni is terecht en die van 19 juni is inmiddels ook binnen.
[rec. a 7. Julij] Ameronge den 29/19 ijuni 1680
Mijn heer en lieste hartge uhEd vermiste brief vande 12 deeser die al tot keulen is geweest heb ick neffens die vande 19 deeser, deese weeck ontfange, [tis heel goet uhEd over sijn betaeline]
Een postiljon (postvervoerder) op een varken. Fragment uit een spotprent, anoniem, 1720. Collectie: Rijksmuseum.
Werkgever
Godard Adriaan heeft raadspensionaris Fagel geschreven over de betaling van zijn werk. Margaretha is er blij om, want het is weer eens een zootje. Godard Adriaan is op pad voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, maar in de praktijk zijn dat zeven provincies die allemaal hun eigen ding doen. De missie is opgezet door de Staten Generaal, maar die heeft zelf geen geld, ze zijn afhankelijk van de bijdragen van de provincies. Een deel is formeel geregeld, maar er blijft altijd gedonder over de onkostenvergoedingen.
[weeck ontfange,] tis heel goet uhEd over sijn betaeline aende heere raet pensionaeris heeft geschreefve want kan noch met de resteerende 2310f niet te rechte koomen, [van heetere schrijft dat hollant weijgert]
Caspar Fagel (1634-88). Raadpensionaris van Holland sedert 1672, met op de achtergrond de vergaderzaal van de Staten van Holland op het Binnenhof te Den Haag, Johannes Vollevens (I) (kopie naar), 1672 – 1700. Collectie Rijksmuseum.
Onkostenvergoedingen
Nu is het zo dat er volgens de raadspensionaris de resterende 2310 gulden niet betaald kan worden, want dat zijn onkosten en die moeten door de provincies betaald worden. Holland wil niet betalen, want die hebben hun bijdragen al gedaan en dat klopt. In Utrecht hadden ze een omweg gekozen om te betalen. Uit Den Haag komt het bericht dat Groningen en Overijssel hun bijdrage voor de onkosten nog niet betaald hebben. En laat Margaretha daar nou net geen connecties hebben die radertjes in beweging kunnen zetten!
[koomen,] van heetere schrijft dat hollant weijgert te betaelle seggen dat sij ock inde post van de= froijemente1Defroijementen: onkostenvergoedingen hebbe voldaen het welcke hem bij de komijs2Commies: (rekenplichtig) ambtenaar vande finansi komans3Onbekend wort gekonfir =meert so dat dit niet alleen hapert maer sien niet hoet in toekoomende voort sal gaen laest inde haech sijnde heb ick verstaen dat de proo vinsie van overijsel en greunine op dit loopende ijaer niet niet op haer post van defroijemente hebbe betaelt of ock noch niet hebbe te laste, maer sulle wijt daer moete gaen soecke daer wij mijns weetens niet Een mens hebbe hebbe die ons daer in te rechte sulle helpe, [dat sal ons seer]
Vervolgens bedenkt Margaretha samen met Van Heteren allemaal manieren om toch een betaling te forceren. Heel creatief, maar onnavolgbaar.
Kaart van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Gerard Valck, 1690. Collectie Rijksmuseum.
Dubbele bogen
Schut is langs geweest en de bouw aan de stallen en bijbehorende paviljoens gaat gestaag door. Gestaag, maar wel langzaam. Heel… erg… langzaam. Iemand, uit de brief wordt niet duidelijk wie, heeft bedacht dat de ramen en deuren van de stallen en het koetshuis met dubbele bogen gemetseld moeten worden en dat kost gewoon heel erg veel tijd. Margaretha denkt dat het nog zeker tien of twaalf dagen duurt voor ze zo hoog zijn dat ze de balken voor de zolder kunnen gaan leggen.
[met den Eerste sal verwachte,] Meester Schut die deese weeck hier is geweest is gistere weer naer Amsterdam vertrocken, het metsel werck gaet seer lamsaem voort ijae so dat schrick het tesien het welcke komt door die dubbelde boochge die sij booven de vensters en deure vande stal en koetshuijs moete maecke daer sij deese heelle weecke over drij vande dubbelde boochge die en twee boven de vensters dat maer ordinarise booge sijn boven de vensters int voorste pavelijoen gewerckt hebbe, so datse naer mijn gissine noch wel 10 a 12 dage werck hebbe Eersij door gaens de hoochte sulle hebbe om de balcke op te legge, daer toe hebbe wij al deese weeck seer quaet weer gehadt dat al wat verhindert heeft, [sij hebbe nu perfeckt overleijt wat loot]
Stal met blauwe regen, Annemiek Barnouw, 2016. Je kunt je voorstellen dat het metselen van boog boven boog boven boog een klusje was waar de metselaars hun tanden op stuk konden bijten.
Wegvliegend geld
Doordat Schut er was hebben ze nog eens goed kunnen overleggen hoeveel lood er nou eigenlijk precies nodig is. De secretaris had 200 gulden gebudgetteerd, maar er zal zeker 700 gulden aan lood nodig zijn. En daar vliegt weer 400 gulden weg (kennelijk had Margaretha als ervaren bouwvrouwe al 100 gulden hoger ingezet dan de optimistische schatting van de secretaris). En het is niet alleen het lood. Zo zijn er zoveel dingen. Maarja, ze zijn nu eenmaal bezig, dus moeten ze door. Maar uit het diepst van haar hart hoopt Margaretha dat het nu bijna klaar zal zijn.
[heeft,] sij hebbe nu perfeckt overleijt wat loot der moet weesse, den seeckreetaris hadt gemeen datter ontrent de 200f aen loot sou moete sijn maer nu bevint sich datter wel bij de 700f aen loot sal moeten sijn want der noch over de 7000 pont sal moete sijn, en dat moet kontant gelt weesen, so dat ons dit al weer 400f buijten onse gissine gaet so gaet het al in meer dingen, tis niet moogelijck dat men so Effen op alles sijn staet in dit werck kan maecken, wij sijn hier nu in en moetender doer, hoope het nu haest ten Eijnde
sal koomen, [voorleeden dijnsdach is hier in pasant wt en int huijs]
Margaretha heeft ook bezoek gehad. ‘Meneer de Kolenbel’ was zo haastig dat hij geeneens een glas wijn wilde. Justus David de Coulombel was domheer in Utrecht en Raad voor de Keurvorst van Brandenburg. De dag erna kwamen Eberhard Danckelman en zijn vrouw. Danckelman had in Utrecht gestudeerd en was de leraar geweest van de oudste zoon van de keurvorst. Hij zal in de komende jaren de Universiteit van Halle (1694) en de Berlijnse Academie voor Kunsten (1696) oprichten. Maar daar is Margaretha natuurlijk helemaal niet mee bezig. Zij wil de relaties van Godard Adriaan gewoon zo goed mogelijk fêteren.
[sal koomen,] voorleeden dijnsdach is hier in pasant wt en int huijs geweest Monseu de kolenbel maer was so haestich dat geen tijt gaf hem Een glas wijn te geefve, den anderen dach sijnde woonsdach quam den heer en vrou danckel man recht op den Middach so de spijs op tafel wiert gedrage, sij liete vrage of sij mij geen ongeleegentheijt soude doen naer den Eeten het huijs te koomensien, daer op ickversocht sij bij mij wilde koomen Eeten gelijck sijdeeden, ick gaf haer het best dat ick kost dat tot mijn leetweesen niet veel was, sij scheene heel wel te vreede te sijn, saegen het huijs maer wilde niet blijfven hoeseer ickse badt wilde dien avont noch met de nacht schuijt naer Amsterdam, so dat ick niet kost doen het geene wel wenste, [ick heb ock inde korante gesien de]
De Keurvorst van Brandenburg heeft Maagdenburg tot hertogdom verheven. Bij de vrede van Osnabrück in 1648 was besloten dat het aartsbisdom Maagdenburg na het overlijden van de laatste administrator (gekozen bisschop), August von Sachsen-Weißenfels, zou toevallen aan Brandenburg en een hertogdom zou worden. Maagdenburg werd dus geseculariseerd. Margaretha is hier zeer tevreden mee en hoopt dat Godard Adriaan dat doorgeeft aan de Keurvorst.
[het geene wel wenste,] ick heb ock inde korante gesien de sucksesie die den heere keurvorst aent hartoochdom Maechdenberch heeft gedaen, ick ben inmijn pertikulier daer in verheucht , tis Een seer groot Erfnis, wij sijn ock veroblijgeert voorde gunst die sijn keurvorstlijcke doorluchtichheij aen uhEd belieft te toonnen, [ick had gemeent het gras of]
Margaretha sluit haar brief af met een praktisch puntje. Ze had het hooi op de bovenste “bolle” (uiterwaarde) graag verkocht, maar dat is niet gelukt. Nu moet ze dus zelf gaan hooien, maar ze moet nog zien hoe ze dat voor elkaar krijgt met dit weer.
aen uhEd belieft te toonnen, ick had gemeent het gras of hoeij van boovenste bol te verkoope maer heb niet gekost moet het selfver hoeijen en heb sulcken quade weer daer op dat ick nie weet hoet tot hoeij sal krijgen sullen ons best doen ent voort godt almachtich beveelle, die uhEd in sijn heijlige bescherminge wilneemen, blijfvende Mijn heer en lieste hartge uhEd getrouwe wijff M Turnor
Margaretha heeft haar papier helemaal volgeschreven, maar er komt toch nog een prangende nabrander. Die schrijft ze maar op een los papiertje. Het koetsje (calèche) uit Berlijn slijt zo dat ze er eigenlijk niet meer mee de weg op kan. En dat terwijl ze hem maar één keer sinds Godard Adriaans vertrek gebruikt heeft! Kennelijk is de slijtage al voor zijn vertrek ontstaan, want Margaretha wil eigenlijk wel een nieuwe. En als het kan, dan met een iets grotere deur. Nu moet ze er zijwaarts in en dan is het nog ingewikkeld om er in of uit te komen. Margaretha heeft geluk dat ze niet in de voertuigen van de moderne rijken hoeft te stappen: met al die rokken in een Porsche of Ferrari stappen is helemaal een ellende. De moderne drempels zijn daarentegen een fluitje van een cent vergeleken bij de slechte wegen waarover Margaretha moest in haar calèche.
ons berlijns kalesge hoewel ickt selfve maer Eens sint uhEd vertreck heb gebruijckt, gaet seer af en so dat ment selfve niet sonder vrees van op de wech te breecke kan gebruijcken, so uhEd weer so Een belieft te hebbe sou daer sijnde Een weer konne versorchgen in welcken geval ick wenste de portiere om wt en in te gaen Een weijnich wijder mochte sijn ick moet hier vanter sijden wt en in gaen en dan heb ickt noch quaet genoech om in of wt te koomen
De Weerdpoort van binnen, Cornelis Pronk, 1748. Collectie British Museum. De koets op de brug lijkt op een calèche.