Familiezaken Archieven - Mijn heer en lieste hartge

Geldzaken in Utrecht

Op 27 oktober 2026


	Door	Datum	Plaats
Geschreven	Margaretha Turnor	26 oktober 1680	Utrecht
Ontvangen	Godard Adriaan van Reede	1 november 1680
	Lees hier de originele brief

Het is bijna onmogelijk om geen medelijden met Margaretha te voelen na het lezen van deze brief van 26 oktober 1680. De brief gaat vrijwel alleen maar over geldzaken. Ze is wederom naar Utrecht afgereisd en zit daar diverse heren achter de vodden. In eerste instantie om het geld voor Godard Adriaan van Utrecht en Holland los te krijgen, maar daarnaast speelt er een aantal familiezaken waar Margaretha druk mee is. Een deel ervan heeft ze al genoemd in de brief van 19 oktober. Maar first things first; ze begint de brief aan haar man met de hoop dat hij inmiddels Willem III heeft gesproken over zijn verzoek huiswaarts te keren.

[rec.a pmo 9ber]

wttrecht den 26/16
ockto 1680

Mijn heer en lieste hartge

beijde uhed aengenaeme vande 13 en 15 deeser heb ick ontfange
hoope uhEd nu sijn hoocheijt sal gesproocke hebbe en verlange te
hoore wat antwoort hij opt versoeck van deselfs thuijs komste
sal gegeefve hebbe, [wt het schrijve van van heetere sal uhE]

Het aanreiken van een brief in een voorhuis. In een vertrek bij het raam zit een vrouw met een hondje op schoot. Rechts nadert een man met een brief in de hand. Links staat een hond en zicht door de openstaande deur naar buiten, waar op straat aan een gracht (Kloveniersburgwal?), een kind met een zweepje speelt. — Het aanreiken van een brief in het voorhuis, Pieter de Hooch, 1670. Collectie Rijksmuseum.

Geld van Utrecht en Holland

De eerste heren die Margaretha met een bezoek heeft vereerd zijn Pieter Ruysch en Adam van Lockhorst, heer van Schonauwen. Adam Margaretha beklaagt zich bij allebei over het onrecht dat hen door de heren van Utrecht aangedaan wordt, door niet te betalen. Omdat Utrecht niet betaalt, weigert Holland namelijk ook te betalen. Bij Van Lockhorst komt Margaretha niet veel verder, maar Pieter Ruysch meent dat er helemaal geen Statelijke vergadering aan te pas hoeft te komen en hij belooft er meteen mee aan de slag te gaan. Het blijft een ingewikkeld verhaal, waar Margaretha ook meteen over aan Van Heeteren heeft geschreven. Ze hoopt op korte termijn eindelijk geld te krijgen van Utrecht en dat hebben ze dan te danken aan de heer Ruysch. En natuurlijk aan de bemoeienissen van Margaretha zelf, maar dat schrijft ze niet.

[bekoome, ick liet haer doch sprack Elck apart,] sien den
brief die van heetere schrijft waer bij blijckt dat holl
geen gelt wil geefve voor dat wttrecht betaelt heeft
waer over ick mij seer beklaechde overt ongelijck dat
dat men heere van wttrecht ons deede en dat teegens
haer belofte diese staets gewijs hadde bij reesoluijsie
genoome uhEd voor sijn vertreck belooft, den heer
van schoonouwe persesteerde¹ bijt voorseijde, maer
den heere rhuijs seijde van opijnie te weese datter
geen staets vergaderin van noode was en dat
het selfve het voorleeden ijaer noch bij de gedeputeerde
was afgedaen dit seijde ock de seeckretaris luchten
burch² , en nam men heer rhuijs aen het vandaech
inde gedeputeerde te brenge, gelijcke gedaen heeft
daer goet gevonde is dat ick sal sien Een aquiet³

ter som van so veel als de quote op dees proovinsi inde
post vande petisie⁴ bedrac
vande ontfanger Eelemeete⁵ sal sien te bekoome dat
hebbende datse daer op ordinansie⁶ sulle depescheere⁷
en sien waer men de peninge tot betaeline van die sal
vinde, ick heb hier over aen van heetere geschreefve
en versocht dit aquiet toekoomende maendach
te mooge hebbe, hoop hier nu Eenich gelt op te
sulle krijge het welcke wij den heere rhuijs hebbe
te dancke,

Twee foto's van een zeer verweerde koperen munt. Links het wapen van de stad Utrecht, rechts staat boven iets onleesbaars met een C, in het midden staat TRAIECT en onder 1687. — Duit van de stad Utrecht, 1687. Collectie Centraal Museum.

Familiezaken

Na de perikelen rondom het geld van Utrecht en Holland, volgt een relaas waarin meerdere familiezaken worden behandeld die om geld draaien. Het lijkt erop dat Godard Adriaan als voogd borg heeft gestaan en dat dit een belangrijke rol speelt. Margaretha stuurt Godard Adriaan bij deze brief twee ‘Acktens of instremente’, wettelijke bewijsstukken, die hij moet tekenen en moet voorzien van zijn ‘pitsier’, zegelstempel. Dan moet hij ze meteen aan Margaretha terugsturen. Ze doet haar best om er voor te zorgen dat men de aanspraak op geld van Wellant laat vallen, maar het gaat erg moeizaam allemaal.

Daarnaast is er ene Middelkoop bij haar geweest die maar liefst duizend gulden plus de rente over vier jaar wil komen innen. Het betreft een schuld van Barend/Berend van Oostrum. Aangezien Godard Adriaan hiervoor borg heeft gestaan, komt hij de schuld nu bij hen innen. Het houdt niet over.

[afreeckenin met hem is gehoude,] hierneffens gaet
twee acktens of instremente⁸ die uhEd sal be=
liefve te teijckenen en sijn pitsier⁹ onder te sette
tot ondoenin vant beslach van sijn proofve, en
mij die met den Eerste weer om te sende,

Brieffragment geld voor borg Van Oostrum

ook is bij mij geweest Eenen Middelkoop dee de oblij
=gasie ter som van duijsint gul op den komanduer
barent van ooterom heeft daer uhEd een voor
al hem voor borchge heeft gestelt, die seijt overde
vier ijaere intreest te moete hebbe en niet te
konne bekoome, versocht ick order sou stelle
tot betaelin vant kapitael met de intrest
waer over ick deesen dach aende komanduer
oosterom heb geschreefve wat hij antwoorde sal
staet te verwachte, den heer van moersberge¹⁰
had belooft al inde voorleeden winter het af
te doen daer niet op gevolcht is, dat borch
worde is Een bedroeft werck , [ick ben hier twee]

Gravure van een stapel papieren met daaraan allerhande zegels. Ernaast ligt een zegelring. De zegels liggen waarschijnlijk in de zon, want ze beginnen te smelten. Op de achtergrond een klassieke tuinvaas. — Gesmolten zegels en een zegelring, Vincent Laurensz. van der Vinne (II), 1714. Collectie Rijksmuseum.

Talmerij en moeite

Margaretha is twee dagen in Utrecht geweest en ze is er wel weer klaar mee. Niet te geloven zoveel ‘talmerij en moeite’ ze er weer heeft moeten doorstaan. Ze is blij dat ze weer terug naar Amerongen kan, hoewel er volgende week opnieuw een bezoek aan Utrecht op de planning staat. In Amerongen gaat het werk ondertussen lekker door. Margaretha heeft gepland volgende week kuilen in de gracht te laten graven om meer voorraad vis aan te kunnen leggen. Ze sluit af met grote haast, maar gelukkig ook nog met kusjes van de kleinkinderen.

Eerste brieffragment terug naar Amerongen

Tweede brieffragment terug naar Amerongen en afsluiting

[worde is Een bedroeft werck ,] ick ben hier twee
dage geweest heb so veel talmerij en moijte
gehadt dat niet te geloofve is s gae so weer
naer Ameronge, daer blij om ben dan sal
wel licht int lest vande toekoomende weeck
weeck weer hier moete sijn, so omt Een als
omt ander sal niet ruste voor dat wij van
wellant en het proses van berck af sijn,
tot Ameronge sijns aent wulfve van kelders
ent wthaelle vande graft bij de Eerste bruch
aent kleijn voorburch dat ick aen besteet heb
voor 145f doch niet meer alst vierkant van
boogaertge tot aente muer vande bruch
aent kleijn voorburch, 5 daerse bij dit
laechge water ent schoone weer het beste
ockasie vande werlt hebbe, daer is geen ander
halfve voet water op de reevier en valt
noch al

int begin vande aenstaende weeck sal ick sonder versuijm
kuijlle inde grafte laete haelle tot konservasi
vande vis, daer wel sorchge voor sal dragen,
voort blijfve
Mijn heer en lieste hartge
uhEd getrouwe wijff
M Turnor
met groote
haest,
alde kindere sijn
wel kusse uhE den
hande

Vrouw zit op een eenvoudige rechte stoel voorover gebogen, voor haar staat een stoof, in haar hand heeft ze een bakje met iets roodgloeiends erin. Ze draagt een blauwe rok, een wit schort en een bruin jasje afgezet met een wollen of bonten rand. — Vrouw die vuur in een stoof doet, Gesina ter Borch, ca. 1650. Collectie Rijksmuseum.

1
Persisteren: volharden in iets ↩︎
2
Jonathan van Luchtenburg ↩︎
3
Acquit: vereffening van een schuld of rekening ↩︎
4
Petitie: verzoek ↩︎
5
Ontvanger-generaal Cornelis de Jonge van Ellemeet ↩︎
6
Ordinantie: Verordening ↩︎
7
Dépêcheren: afgeven, uitreiken; versturen ↩︎
8
Instrument: wettelijk bewijsstuk ↩︎
9
Pitsier: zegelstempel ↩︎
10
Johan Gerard van Moersbergen ↩︎

Checklist

Door Annemiek Barnouw

Op 14 oktober 2026

In Dagelijks Leven, Herbouw, Zakelijk


	Door	Datum	Plaats
Geschreven	Margaretha Turnor	13 oktober 1680	Amerongen
Ontvangen	Godard Adriaan van Reede	21 oktober 1680	Potsdam
	Lees hier de originele brief
	De memo komt uit HUA1001.2826, daarin zitten de brieven die Godard Adriaan ontvangen heeft. Een link staat in de tekst boven de memo

Soms schrijft Margaretha alsof ze vooral even haar checklist lijkt te willen af werken om te zorgen dat zij en haar man allebei weer even op dezelfde golflengte zitten. De afstand maakt het afstemmen van juist die kleine dingen wat lastiger dan ’s avonds de dag doornemen bij het eten of de haard.

Potlood tekening van een paar bij een haard. Rechts op een rechte stoel zit de vrouw. De vrouw ondersteunt met haar hand haar hoofd. Links zit de man, hij wipt een beetje naar voren. Tussen hun in staat een hondje. De tekening is zwartwit, maar alleen het vuur in de haard is rood. — Een paar bij een haard, Gesina ter Borch, 1661-1669. Collectie Rijksmuseum.

Inhoud Oost-Indische kist: check!

De onduidelijkheid rondom de Oost-Indische kist is opgelost. Kennelijk heeft Casembroot aan Godard Adriaan een brief gestuurd en een memorie van de inhoud. Hij heeft deze naar Margaretha gestuurd, dus zij heeft nu een lijstje dat ze kan checken. Het klopt!

Memorie met de inhoud van de Oost-Indische kist (1).

Memorie met de inhoud van de Oost-Indische kist (2).

1 Zijde alkatijff¹
6 parsiaense schilderijen
1 runde theedoos met 12 pond thee
3 cleijne dito met theeboey-gun(?)²
1 tinne theepot om water heet te maken
1 doosie met 10 kleijne tinne theeflessies
7 theepotties met gouden kettingties
9 dito met silver so groot als de kleijne
12 dito sonder beslag waer onder twee witte dito
1 klapper(?) kannetie³
80 thee schotelties
90 thee koppies
3 uitgesneden koppies met silver van binnen
2 marmelsteene⁴ uitgehouden schenckannetjes
2 cleijnde drinck croesieskroesjes
12 verlakte roode koppies
1 uitgehoudene steen klippie⁵ met een zegewas⁶
7 porcelijne Chineesies⁷

1 alamode⁸ chinese mandetje⁹ met zijn toebehoren
4 keteltjes
6 theebakjes

Interessant is dat in deze memorie gesproken wordt van zes perzische schilderijen, terwijl Margaretha het op 28 september had over zes schilderijen met Indiaanse tronies (gezichten). Een alcatief komt uit Al-Qatif, dat nu bij Saoedie Arabië hoort. Mogelijk is de kist dus meer Oosters dan Indisch. Dat klopt ook wel, want Jan Casembrood had zowel carrière gemaakt in Indië als in Perzië. Zijn zoon Reinier was in 1680 hoofdkoopman in Perzië.

Één kopje zat kapot in de kist en van een marmeren dekseltje miste een hoekje, maar verder klopt het helemaal. Margaretha is er nu positiever over dan in haar vorige brief: er zitten fraaie rariteiten bij en ze vermoedt dat het allemaal heel wat waard is.

[rec. 21. octob. tot potsdam]
Ameronge den 13/3
ockto 1680

Mijn heer en lieste hartge
uhEd aengenaeme vande 2 deeser heb ick met de
bij gevoechde memoorij en brief vande heer kaes=
senbroot ontfange heb ock alles volgens de
voorseijde meemoorije inde ostindise kist gevonde
en onbeschadicht daer wt ontpeackt behalf
Een poseleijn kopge dat gebroocken inde kist
lach en Een mermersteene dexsel van
Een kaneken of lampets pot daer Een kleij
stuckge van is, voort is alles wel overge
koomen, en iser seer fraeije raerijteijte bij
die ick geloof veel waert te sijn, [met de]

Een man met leren laarzen, een paars-wit gestreepte kaftan, met een geel/witte sjaal om zijn middel. Op zijn hoofd draagt hij een wit/gele tulband. — Man uit Perzië, naar Andries Beeckman, ca. 1675-1725. Collectie Rijksmuseum.

Zijn hoogheid

Margaretha blijft benieuwd of Zijn Hoogheid nog naar de keurvorst gaat en of Godard Adriaan hem daar nog gaat zien. Haar interesse ligt natuurlijk vooral bij de mogelijke demissie van haar man. Uiteraard wordt er ook over deze reis van Willem III in de Republiek weer uitgebreid gespeculeerd. Helaas licht ze geen tipje van de sluier op over de aard van die speculaasies.

[te brenge,] mij verlanckt te hoore of

sijn hoocheijt den heere keurvorst sal sien en waer
en hoet met uhEd sal gaen ock wat hoochgemelde
hoocheij deselfve van ~~van~~ sijn verblijf aldaer
sal segge, hier wort ock seer die vers van
die reijs gesproocke en hebbender veelle haer
speeckelaesie daer op godt wil alles tot
onse beste schicke, [so ickt wel heb sal de]

Tegen een dreigende lucht en een bomenrijke achtergrond staat het standbeeld van Willem III te paard. We zien het standbeeld van rechtsonder, het paard stapt naar rechts, Willem III heeft in zijn linkerhand de teugels en in zijn rechterhand een maarschalkstaf. De staat van het paard is opgeknoopt. Tussen het buik en de benen en tussen de neus en de benen zitten spinnenwebben met dauw erop. — Ruiterstandbeeld Willem III in de herfst, naar Toon Dupuis. Collectie Kasteel Amerongen.

Grijze haren

Er liggen nogal wat financiële dossiers op Margaretha’s bordje en het lijkt erop dat ze er grijze haren van krijgt.

Om te beginnen de betaling voor Godard Adriaans werk. Margaretha ziet het somber in. In Utrecht hebben Pieter Ruijsch en Hendrik Jacob van Tuyll van Serooskerken beloofd om zo snel mogelijk de Staten van Utrecht te mobiliseren, die komen namelijk pas in januari weer bij elkaar. Maar het lijkt erop dat ze het er niet doorheen gekregen hebben: Adam van Lockhorst was het er niet mee eens. Margaretha heeft er een hard hoofd in dat het goed komt. Het lijkt erop dat ze ook niet meer de creativiteit heeft om andere oplossingen te bedenken, alleen Holland is nog een optie.

Godard Adriaan hoeft zich vooralsnog geen zorgen te maken, want er ligt nog 3000 gulden voor hem bij Temminck.

Tot slot is er nog Welland. Hij heeft zijn schulden bij Berijerius betaald, maar Margaretha heeft nog iets gehoord. De 18e oktober loopt het contract tussen Godard Adriaan en de niet-betalende pleegzoon af, dus dat wacht ze nog even af voor ze actie onderneemt.

Een rechthoekig schema van veren en bewegende metalen staafjes. Die worden aangestuurd door een sleutelgat in het midden en zorgen er voor dat er metalen staven aan de zijkant uitzetten in de zijkanten van de kist. — Ontwerp voor het sluitsysteem aan de binnenkant van het deksel van een geldkist, anoniem, ca. 1680 – ca. 1740. Collectie Rijksmuseum

Pijnlijk been

Schoondochter Ursula Philippota is in Amerongen, samen met Jacob Schimmelpenninck van der Oye en zijn vrouw Jacoba Elisabeth van Westerholt. Philippota heeft een wond aan haar been en wilde daar persé mee naar een arts. Het leek Margaretha allemaal wel mee te vallen, maar ze is toch met haar naar dokter Sypestein in Utrecht gegaan. En Margaretha had gelijk. Het viel allemaal mee, de conclusie van de dokter was dat het been zo pijnlijk was door de ‘blauwe schuit’, de spataderen.

Jacob Schimmelpenninck van der Oye neemt zitting in de Raad van State in Den Haag. Ze waren vanuit Den Haag op weg naar huis in Lochem, toen ze Philippota tegen kwamen op de Grebbedijk. Kennelijk hebben ze rechtsomkeert gemaakt voor een bezoekje aan Amerongen. Morgen vertrekken ze samen weer naar Gelderland.

[te besien,] de vrou van ginckel is met
de heer en vrou vande kloese hier gekoome
om met docktoore van wttrecht overt
quaet been vande vrou van ginckel te
konsuleere, dat ick bekem so quaet
niet te vinde als haer hEd vreesde
doch om haer te voldoen ben met haer
tot wttrecht gewees en docktoor sie=
pesteijn gesproocke, die de ~~mist~~ minste

swaericheijt daer in niet en maeckt oordeelt
het niet anders als blauwe schuijt is dat
haer so pijnlijck en qualijck maeckt, de heer
vande kloese die in plaets vande heere brackel
inde raet van state inde haech kompareert
ontmoete de vrou van ginckel met sijn vrou
wt den haech koomende en sij harwaerts, op
de grebbedijck, sal merge met sijn vrou
van hier vertrecke, de vrou van ginckel
blijft noch deese weeck hier, [aengaende]

Vijf glazen met afbeeldingen van het werk van dokters, apothekers en barbiers in een houten vatting. Het glas uiterst links: een man leest staande een boek. Het glas rechts daarvan: een man maalt iets met vijzel. Het middelste glas: een staande man scheert een andere man die zit en een wit laken voorgebonden heeft. Het glas rechts daarvan: een staande man houdt met zijn linkerhand de hand van een zittende vrouw vast, en heeft in zijn rechterhand een gevulde beker in de lucht. Het glas uiterst rechts: een lopende man, beide handen vooruitgestoken en in de linkerhand een onherkenbaar voorwerp, wordt gevolgd door een jongen. — Vijf bezigheden van dokters, apothekers en barbiers, anoniem, ca. 1700 – ca. 1790. Collectie Rijksmuseum

Bouwwerkzaamheden

Wat betreft de bouwwerkzaamheden:

de metselaars zijn begonnen met de gewelven van de kelder van het eerste paviljoen;
de arbeiders voor het grondwerk vragen veel te veel geld;
de leidekkers beginnen aan het aan het laatste paviljoen;
de timmerlieden schaven hout voor de zolder boven de stallen.

[blijft noch deese weeck hier,] aengaende
onse timeraesge de metselaers beginne
aent wulfsel vande kelder vant Eerste
pavelijoen met dit schoone weer en laechge
water sou ick licht reesolveere omt grontwerck
wt de doorgegraefve graft aende Eerste bruch
te laete haelle te meer om datter noch aerde
inde keucke vant kasteleijns huijs moet sijn
maer de arbeijders Eijschen daervoor 220 f
dat mij dunckt te veel te sijn sal sien hoe
ickt maeck, de leijdeckers beginne aent
laeste pavelijoen te decke, de timmerlie
schaefve de deelle tot de solder vande stal

Foto vanaf de brug van het kasteel naar het oosten waar de stallen liggen. De stallen zijn een breed gebouw met een zadeldak en in het midden een klokkenstoel. Aan weerszijden staat een vierkant gebouw met een pyramidedak. Boven het stalgebouw hangt een grote wolk waarvan de onderkant grijs is en de bovenkant zwart. De zon schijnt op de stallen, de voorgrond is donker. — De stallen van Kasteel Amerongen in oktober.

Groetjes

Zelfs de groetjes worden een soort checklist, waarbij iedereen in huis genoemd wordt: de vrouw van ginkel, de kleinkinderen en natuurlijk de heer en vrouwe van de Cloese… Ze propt het tot in het laatste hoekje van het papier.

van hier vertrecke, de vrou van ginckel
hier meede blijf
uhEd getrouwe wijff
M Turnor
de vrou van ginckel
met al haer kindere preesenteere haere
dienst aen uhEd so doet de heer en vrou vande
kloesse

Pentekening van een voornaam huis. Het huis is samengesteld uit verschillende delen en heeft meerdere torentjes in vormen en hoogtes. Voor het huis staat een duiventil en rechts een bijgebouw. Rechts op de voorgrond een deel van het hek. — Huis de Cloese, Jan de Beijer, 1743. Collectie Gelders Archief.

1
Alcatief: naam voor oostersche tapijten, genoemd naar de stad Al (El) Katif aan de Perzische Golf. ↩︎
2
Thee boey is zwarte thee. Het achtervoegsel bepaalt de soort, maar is hier niet goed leesbaar, dus of er echt gun staat? Het WNT geeft als voorbeeld Thee-boey Pekoe en Thee-boey Congo ↩︎
3
Waarschijnlijk een kannetje met een klapdeksel ↩︎
4
marmeren ↩︎
5
Klip: kan of pot met klappend deksel ↩︎
6
zegelwas:Wassen plak met zegelafdruk ↩︎
7
Beeldjes van Chinezen? ↩︎
8
à la mode: modieus ↩︎
9
mandje? ↩︎

Veel geld

Door Annemiek Barnouw

Op 2 maart 2026

In Dagelijks Leven, Familieleven


	Door	Datum	Plaats
Geschreven	Margaretha Turnor	2 maart 1680	Amerongen
Ontvangen	Godard Adriaan van Reede	10 maart 1680
	Lees hier de originele brief

Geen tijd voor beleefdheden vandaag. Margaretha valt gelijk met de deur in huis. In Utrecht was Carel Valckenaar nog bij haar geweest, vanwege het rekenmeestersambt. Hij wil graag dokter Van Straaten voorstellen, maar hij zou het fijn vinden als Godard Adriaan hem zou laten weten wat hij voorstelt.

[rec. 10e. Martij]
Ameronge den 2
maert 1680

Mijn heer en lieste hartge
naert afgaen van mijne laeste, tot wttrecht noch sijn is den heer
van duijckenburch¹ bij mij geweest die ick uhEd schrijfvens
weegens het reeckenmeester amt heb gekomuniseert, dewelcke
noch bij sijn hEd voorgaende segge perseesteerde, dat is dat hij
seijt te vreede te sijn int geen uhEd hier in belieft te doen

Schotel van porselein, beschilderd in onderglazuur blauw en op het glazuur blauw, rood, roze, groen, geel en zwart. Op de schotel een perzikboom met bloesem en vruchten. De boom start op de buitenwand net boven de voetring en loopt door over de binnenwand en het plat. Op de voorzijde twee vleermuizen, op de achterzijde drie. — Schotel met een perzikboom met bloesem en vruchten en vijf vleermuizen, Chinees, eind 19de eeuw. Collectie Rijksmuseum.

Familie en geld: Alexander van Berck

Er is financiële hommeles binnen de familie. Er lopen twee zaken en die lopen allebei hoog op. Om te beginnen is er het geval Carel Alexander van Berck. Hij is de tweede man van Godard Adriaans zus Catharina. Wat er precies met hem speelt wordt niet helemaal duidelijk. Catharina is al in 1651 overleden in het kraambed van hun eerste kind. Uit een eerder huwelijk had Catherina een dochter, Anna Margaretha, en in het archief zijn ook afrekeningen te vinden tussen Anna Margaretha en haar tante (onze Margaretha). Hierin bemiddelde Alexander van Berck, dus vermoedelijk heeft het iets met deze afrekeningen te maken.

Pop, voorstellende de kraamvrouw, gekleed in een crèmekleurig satijnen jak, dat tot halverwege het bovenbeen reikt. Het jak is nauwsluitend en loopt vanaf het middel naar onderen toe uit. Onder het jak een enkellaags linnen hemd, daarboven een schoudermantel van kant. — Pop, voorstellende de kraamvrouw. Poppenhuis van Petronella Dunois, ca. 1676. Collectie Rijksmuseum.

Familie en geld: Welland

Welland² is de zoon van wijlen Godard Adriaans zus Anna Walburg. Toen hij wees werd hebben Godard Adriaan en Margaretha hem opgenomen en werd Godard Adriaan zijn voogd. Een belangrijke taak van de voogd was om de financiën voor het kind te regelen. Dat betekende ook dat er een afrekening gemaakt werd voor de kosten die voor de opvoeding gemaakt zijn. Welland is Godard Adriaan en Margaretha nog geld schuldig en hij maakt niet heel veel aanstalten om iets te gaan betalen. Hij heeft nog acht maanden, maar hij betaalt zelfs de rente niet. Ook andere schuldeisers hebben het nakijken.

Beide zaken komen veel terug in de brieven maar vergen dieper onderzoek in de financiële afrekeningen om precies te begrijpen waar het om gaat.

[wille doen,] wat belanckt het werck van berck³ en
wellant⁴ het Eerste meent becker dat haest sal konne
afgedaen sijn waer toe hij belooft den prockereur aente
sulle maenen, tot het ander heeft wellant noch acht
maende tijt, Eer hij de kapitaelle hoeft op te brenge, hoe
wel hij belooft heeft van tijt tot tijt die te sulle aflegge
geschiet daer niet van, ijae selfs voldoet hij de rente niet

Woest gevecht tussen de geldzakken en de geldkisten. Op de grond liggen munten, rechtsvooraan een hond aan een ketting. — Strijd tussen de geldzakken en geldkisten (titel op prent: Ryckdom maeckt dieven), Pieter van der Heyden naar Pieter Brueghel (I). Collectie Rijksmuseum.

Geld voor land: Moersbergen

Margaretha wil ook weer land kopen. Ze heeft wat moeite met de potentiële verkoper, de heer Van Moersbergen. Hij bedenkt allemaal uitvluchten om zijn land niet te verkopen, terwijl hij het wel ter veiling aangeboden heeft, maar niemand heeft geboden. Het schijnt dat zijn land bezwaard is met een fideï-commis. In dit geval betekent dit dat het onvervreemdbaar land is van de familie. Het is een constructie waarbij zijn vader of al een eerdere generatie heeft vastgelegd dat de erfgenaam beschikking krijg over het land, tot het kan overgaan op de generatie. Dat betekent concreet dat hij het land waarschijnlijk niet mag verkopen, misschien zelfs niet mag verpanden.

met de heer van moersberge⁵ kan ick ock niet te recht koomen
die maeckt almeede wtvluchte opt verkoope van sijn lant
daer weijnich apreehensi toe is, want hij heeft verscheijde
partije lant laete veijlle daer niet voor geboode wort
ock wort geseijt dat hij niet veel verkoope kan vermidts
sijn goet viedekomis is, wat hier van waer is weet ick niet

Gezicht vanaf de voormalige voorburcht op het omgrachte kasteel Moersbergen bij Doorn, met op de rechterhoek van het ommuurde voorplein de 17de-eeuwse duiventoren, uit het noorden. — Tekening van Kasteel Moersbergen, anoniem ca 1665, Collectie Het Utrechts Archief.

Geld voor land: de Heimenberg

De erfpacht rondom de Heimenberg in Rhenen blijft ook onduidelijk. Is dat nou 80 gulden en daar bovenop nog eens 50 gulden? Dat zou jaarlijxs (ik houd van de x die Margaretha hier gebruikt) 130 gulden zijn, dat lijkt Margaretha toch wel te veel. Het vervelende is dat ze ook het ‘huurceel’, het huurcontract, dat Godard Adriaan met Van der Dussen gesloten heeft niet kan vinden. Het wordt niet helemaal duidelijk wat ze hierin van Godard Adriaan verwacht. Wil ze zijn mening, wil ze weten waar hij dat huurcontract gelaten heeft of vraagt ze voor de veiligheid maar niets zodat ze de vrije hand heeft? Ze gaat in ieder geval gelijk door met het geld dat haar man tot zijn beschikking heeft. Dat is natuurlijk allemaal geregeld.

weegens het ackoort dat uhEd met vande dusse weege
den heijmen berch heeft aengegaen, heb ick met de rent
=meester vande domeijne gesproocke, die nu ock meent abuijs
int op stelle van sijn reecknin gehadt te hebbe, hij reeckende
80f ijaerlijxs bovende Erfpacht van 50f sijaers, so dat
volgens sijn reecknin wij hem 80f voorde heijmenberch en 50f
aende Erfpacht dat waer saem 130f ijaerlijxs, het welcke
mijns oordeels te veel soude sijn, ick kan geen heur seel weegens
den heijmenberch vinde ock het ackoort niet dat uhEd met
vande dusse heeft aengegaen, weegens de Erfpacht b

Een potloodtekening vanaf een hoog punt over een wijds, relatief vlak landschap. Op de voorgrond een rivier met helemaal links een boot. Het landschap is een weidelandschap met her en der bomen en kleinere bossages. Rechts tegen de horizon een verhoging in het landschap (de Wageningse berg?) — Gezicht vanaf de Heimenberg bij Rhenen naar het Oosten, Daniël Schellinks, 1670-1680. Collectie: Het Utrechts Archief.

Een vruchtbare tuin

Normaal gesproken is het werk aan het huis en de tuin de bodemloze put, maar in deze brief geen woord over de kosten. Het volk is wel hard aan het graven aan de wal tussen de vijver en het kleine boomgaardje aan de steeg of bij de hamei, de poort.

Dukenburg heeft zes perzikboompjes kado gedaan (zou dit iets te maken hebben met het gedoe rondom het rekenmeestersambt?) en die staan nu tegen de muur van de middelste tuin. De hovenier is bovendien bezig om de grond te prepareren voor een wijngaard. Die moet komen achter de muur bij de loodsen van de brouwerij en het washuis. Ze is nog op zoek naar wat goede wijnstokken.

Stel je hier niet een wijngaard voor om echt wijn te gaan maken. Het gaat waarschijnlijk om een een aantal stokken voor de druiven en mogelijk ook voor de schaduw!

[post deselfve van alles bericht te sulle doen,] van
daech heeft het volck begonne aent karre ent wt
graefve vaonde wal die tuschen de vijfver ent kleijne
boogaertge aende steech of homeij leijt, inde voor winter
heeft de heer van duijckenburch ons ses perscke boom
=tges gesonde die aen muer vande middelste hoff ge=
set sijn, den hoofvenier is ock beesich om de Aerde
te preepereere tot het sette van wijngaerde, achter de
muer teegens de lootse vand stallinge brouhuijs
en washuijs, ben beesich om goijen aert van druijfve te krijgen

Schilderij van een kleine, formele, besloten tuin met een prieel met enkele beelden aan het einde. Een man op een ladder plukt druiven en legt deze op een schaal opgehouden door een meisje. Links op de voorgrond maakt een keukenmeid groente schoon, naast haar zit een papegaai, op de grond staat een vogelkooi. — Een Amsterdamse stadstuin, Cornelis Troost, 1740-1745. Collectie Rijksmuseum.

Geld voor Fritsjes onderwijs

Fritsje zal dit jaar twaalf worden, dus heeft Van Ginkel een beslissing genomen over het onderwijs van Margaretha’s lievelingskleinkind. Hij zal onderwijs krijgen in Leiden bij de theoloog professor Spanheim. Waarschijnlijk komt hij daar in huis en hij krijgt teven een huisonderwijzer, een praeceptor. Dit gaat alles bij elkaar 1200 gulden per jaar kosten! Kennelijk vond Godard Adriaan dat ook veel, want Margaretha geeft hem daar gelijk in. Maar ja, ze willen het kind niet overal hebben, dus wat doe je eraan?

de heer van ginckel heeft sijn soon fritsge te leijde bij de proo
fesser spanheijm⁶ met Een presepter besteet, die niet min
als 1200f sijaers voor haer beijde wil hebbe, uhEd heeft
gelijck tis te veel voor Een kint, maer sij willen hem
niet overal hebbe wat salme dan doen, de preesepter
is hier al bij hem is van leijde van geboorte doch sijn
ouders woone tot delft handelen in laeckenen, het
schijnt Een goet Eerlijck man te sijn die mee gaende is
sij soude binne 14 dage of wtterlijck 3 weecke naer
leijde gaen, [onse neef lant is met de kompangi]

De praeceptor

Die praeceptor is al in Amerongen en hij lijkt een goed en eerlijk mens te zijn. Hij komt uit Delft en zijn ouders zijn daar lakenhandelaar. Over twee à drie weken zullen ze dan echt naar Leiden vertrekken. Daar houdt Margaretha het bij. Ze schrijft nog kort iets over de carrière van Neef Lant die maar niet wil vlotten. Hij is nu met het regiment van hun zoon (en Van Ginkel zelf) naar Breda. Dan in de PS komt nog wat extra informatie: de praeceptor heet Harinkhuizen en hij heeft verstand van en kennis in de “poolesije” en theologie. En als iemand weet wat Margaretha bedoelt met poolesije… Het zou kunnen komen van “policeren” (besturen, ordenen) of van “polijt” (netjes, keurig). Het zijn beide vaardigheden waar een jonge man wat aan zou kunnen hebben.

Mijn heer en lieste hartge
uhEd getrouwe wijff
M Turnor

ps de preesepter
van fritsge is
genaemt haerinckhuijse
schijnt verstant te hebbe
en kenisse inde poolesije
als inde teeoligie, wenste uhEd
hem hadt gesien

In een vertrek zit een jongen met een pruik op het puntje van zijn stoel met een boek in zijn handen. Op de tafel voor hem liggen meer boeken en staat een globe. Achter de tafel staat een volle man met pruik, met zijn rechterhand wijst hij naar de boekenkast achter hem, met zijn linker hand wijst hij naar de jongen. Op de voorgrond liggen boeken half onder tafel, evenals een speelgoed paard en een wagen. Helemaal op de voorgrond liggen een tol en een zweep. — Leerling en leraar in een studeervertrek, Daniel Berger (naar Daniel Nikolaus Chodowiecki), in of na 1773. Collectie Rijksmuseum.

1
Carel Valckenaar ↩︎
2
Goderd Willem van Tuyll van Serooskerken ↩︎
3
Carel Alexander van Berck ↩︎
4
Goderd Willem van Tuyll van Serooskerken ↩︎
5
Johan Gerard van Oostrum ↩︎
6
Friedrich Spanheim ↩︎

De brieven van Margaretha Turnor

Tag: Familiezaken