Als er zo’n mooie tuin was in de tijd van Margaretha Turnor, wat is er dan mee gebeurd? Ook in de 18e eeuw zijn verschillende tekeningen en prenten van het kasteel gemaakt. Hoe ziet de tuin er op die afbeeldingen uit? In dit verhaal kijk ik in chronologische volgorde naar een paar afbeeldingen waarop het noordereiland en de tuin goed te zien zijn.
1718-1730: Abraham Rademaker tekening van ’t huis Amerongen
De eerste afbeelding is een tekening van Abraham Rademaker. De tekening is gemaakt naar Casper Specht en hij staat dus ook gespiegeld. Onder de tekening staat ‘in ’t Stigt beneeden Rheenen aen den ouden Rhijn‘. Dat is curieus, want de Oude Rijn ligt ten westen van de stad Utrecht en Amerongen ligt meer ten westen van Rhenen dan onder Rhenen. De tuin is vergeleken met de prent van Specht wel erg eenvoudig. Daar kunnen meerdere redenen voor zijn.
Het kan zijn dan Rademakers in Amerongen geweest is en dat de tuin inmiddels versoberd was, dat bijvoorbeeld de beelden weg gehaald waren. Het kan ook zijn dat hij vooral het huis de hoofdrol wilde geven en de tuinversiering weg gehaald heeft, omdat dat af zou kunnen leiden van de architectuur.
Rademaker heeft twee prenten van het dorp Amerongen gemaakt, die gedateerd zijn op 1620. De ene is vanuit het zuidoosten, de andere is vanuit het noorden. Wie de originele tekeningen gemaakt heeft is niet bekend. Hoewel hij Amerongen dus vaker afgebeeld heeft, is er geen bewijs dat hij daadwerkelijk in Amerongen geweest is. De kans dat de weergave van de onttakelde tuin vooral een esthetische keuze was, is dus groot.
1725: Huis Amerongen met zijn voorhof volgens een aftekening van Reinhardt van Reede1Dit is de letterlijke titel van het werk
Bij deze afbeelding ligt meer de nadruk op het voorhof, dan op het noordereiland. Opvallend is dat Fortitudo en Prudentia bij de de bovenbrug missen. Kennelijk waren tuinbeelden voor deze tekening niet belangrijk. De puntige boompjes zijn wel nog steeds te zien.
We weten niet wanneer Reinhardt de tekening gemaakt heeft, maar hij is vaak op Amerongen geweest en zou het huis en de tuin goed moeten kennen. Dat is redelijk te zien: zelfs de kelder onder het voorplein heeft hij getekend. Waarom missen de prominente beelden van Fortitudo en Prudentia? Stonden er ook nog andere standbeelden en heeft hij gewoon helemaal gemeen beelden getekend? Of had hij misschien sowieso minder oog voor tuin en tuinbeelden?
1732: Tekening van Serrurier
Serrurier heeft heel veel kastelen en buitenplaatsen getekend. Kasteel Amerongen ziet er dan ook herkenbaar uit. Bij de hortensiakade gaat het mis, de trap is raar en er zijn allemaal nissen met beelden. Het noordereiland is kaal. Er is alleen de suggestie van een parterre de broderieën, maar het lijkt meer een vlak tapijt waarop de dame en heer flaneren, dan een met in vorm geknipte struikjes geheel.
Ca 1750: Gravure van Spilman naar een tekening van Jan de Beijer
Ook Jan de Beijer is iemand die veel kastelen getekend heeft. Op deze gravure is vooral het bastion herkenbaar met het voorplein. De verbinding tussen het kasteel, het noordereiland en de benedentuin is onduidelijk. Het hek rechts zou het hek van de benedentuin kunnen zijn. Op het noordereiland staat weinig. Als je de gravure sterk uitvergroot (dat kan via de link naar het Utrechts Archief) dan zijn er wel wat tuinelementen op het noordereiland te herkennen. Er zijn wat doorgeschoten struikjes die verwaarloosde taxussen zouden kunnen zijn. De in een boog geschoren heggen met een poort die zowel op de prent van Specht als op het portret van baby Reinier stonden lijken er ook te staan.
Wat gebeurt er op Amerongen begin 18e eeuw?
Margaretha overlijdt in 1700 en zoon Godard in 1703. In 1666 was Godard getrouwd met Philippota. Sindsdien moest zij gehoorzaam zijn aan haar man, schoonvader en schoonmoeder. Vanaf 1703 is Philippota de mater familias en leggen alle kinderen verantwoording af aan haar. Op Amerongen blijven twee van de kleindochters die haar schoonmoeder Margaretha Turnor opvoedde wonen: Reiniera en Agnes. In de winter verzamelen de zonen die in het leger zitten zich in Amerongen om te jagen.
Oudste zoon Frits is na het overlijden van zijn vader formeel heer van Amerongen geworden. Maar als hij trouwt in 1715, dan ontzegt zijn moeder hem de toegang tot Amerongen. Inmiddels blijken in 1715 ook de beide zussen niet meer op Amerongen te wonen. Was Ursula Phlippota’s wrok over Margaretha’s erfenis voor de protestante kinderen zo groot dat ze de tuin heeft (laten) afbreken of verwaarlozen? Het is de vraag hoe vaak ze op Amerongen geweest is, want ze verliet Middachten nauwelijks meer. Nadat Philippota in 1721 overlijdt, betrekt Henriëtte van Nassau Zuylestein met haar kinderen Amerongen.
Conclusie
Als de tuin van Margaretha, zoals Specht hem getekend heeft, al bestaan heeft, dan was hij in de 18e eeuw hoogst waarschijnlijk al snel verdwenen. Alle latere tekeningen laten ‘rare’ dingen zien, waardoor je zou kunnen twijfelen aan het werkelijkheidsgehalte van wat er afgebeeld is. Opvallend blijft wel dat de meeste tuinelementen die we op de tekening in vogelvlucht, de prent van Specht en de portretten van Margaretha en haar achterkleinkinderen zien, niet afgebeeld zijn.
De grote vraag blijft dus: heeft de tuin van Margaretha wel echt bestaan?
Serie De tuin van Margaretha
Dit is een serie korte stukjes met observaties over de tuin van het noordereiland in de verschillende kunstuitingen van eind 17e en begin 18e eeuw. Is het echt de tuin van Margaretha?
