Het sanitair en de hygiëne in vroegere tijden zijn zaken waar menig bezoeker in geïnteresseerd is. Bij oude middeleeuwse kastelen had je de zogenaamde secreten, een uitbouw die boven de gracht hing. Op de afbeelding van Roghman van het oude kasteel zie je bovenaan, rechts naast de toren, zo’n secreet zitten. Een secreet had zo zijn voordelen: het was hygiënisch en je had weinig schoon te maken. Toch waren er ook belangrijke nadelen: het was koud en het veroorzaakte tocht in huis.

Een kasteel met middenvoor een toren met daarin een poort. Links een gebouw met een trapgevel en daarachter nog een toren. Rechts nog twee gebouwen. Voor het kasteel staat een muur met daarin een poort.
Gezicht op huis Amerongen, gezien vanuit het oosten, Roelant Roghman, ca. 1646 – ca. 1647. Collectie Rijksmuseum.

Bij het huidige kasteel zie je zulke uitbouwen niet meer aan de buitenkant, dus kennelijk zijn de gewoontes veranderd. Margaretha schrijft dan ook op 21 oktober 1676 aan haar man:

Brieffragment over het secreet in de torenkamer.

[slaen om dat die muere out sijn,] het sec
=kreet dat inde toorn kamer is geweest wort
nu wt geruijmt en opgehaelt om daer
door de waterloosine vrij en lijber te
maecken, [het heeft hie twee daegen]

Wat ze bedoelt met het vrij en liber maken van de waterlozing snap ik niet helemaal, maar ik weet wel zeker dat er geen secreet meer zit in de torenkamer (nu de Gobelinkamer). De grote vraag is natuurlijk wat dan het alternatief was.

Privaathuisjes en po’s

Een alternatief voor een secreet was een privaathuisje. Dat is een apart huisje achter het huis boven een watertje of een beerput. Vaak was dit privaathuisje ook binnendoor bereikbaar, bijvoorbeeld vanuit de keuken. In Amerongen is zo’n privaathuisje niet bekend. Zelfs als een huis zo’n privaathuisje had, dan nog waren er vaak ook nog diverse po’s in huis aanwezig. Die po’s stonden meestal in de buurt van een bed en in die zin is de situatie in de Lodewijkskamer met de po’s en het stilletje heel traditiegetrouw. Zo’n po op de kamer is natuurlijk vooral ‘s nachts handig, maar hoe ze dat in Amerongen dan overdag deden?

Een bruinfluwelen kist met koperbeslag. Links de open versie rechts gesloten. Geopend heeft hij een luxe zachte roodfluwelen zitting met daarin een gat.
De ‘close stool’ ofwel de poepdoos van koning-stadhouder Willem III in Engeland. Collectie: Royal Collection Trust / © His Majesty King Charles III 2024.

Gêne

In de 17e eeuw bestond er nog lang niet zoveel gêne over de verschillende lichaamsfuncties als nu en het kon best dat er op allerlei plekken versies van een po beschikbaar waren. Ook tijdens het eten stond men rustig op om zijn behoefte te gaan doen. Soms stond zo’n po eenvoudig achter een gordijn, soms was er een speciaal kastje voor. Er ontstaan dan ook allerlei vormen van poepdozen, kakstoelen en chique kisten. De grote vraag is natuurlijk of dat in Amerongen ook zo was.

Plattegronden

Op vroege plattegronden van het huis zijn details opgenomen die zouden kunnen duiden op aparte ruimtes die we nu wc of toilet kunnen noemen. Onder de tussenlandingen van de bediendentrappen aan de noordkant staat onder elke trap een rondje getekend. Nou is een directe verbinding naar de gracht of een beerput daar niet heel handig, maar er zitten wel ramen die open kunnen. Van daaruit kan je de stinkende inhoud natuurlijk zo in de gracht gooien. Of hier daadwerkelijk poepdozen en aanverwanten gestaan hebben, zullen we waarschijnlijk nooit met zekerheid weten. Als ze er wel gestaan hebben, vind ik het een slimme oplossing voor een onwelriekend probleem.

Oude handgetekende plattegrond. Boven een kamer met één raam in een dikke muur rechts. De ruimte heeft een smalle doorgang naar een deur. De kamer is eigenlijk achter een trap met een bocht gebouwd. Rechts van de trap is een kleine ruimte voor de helft van een raam in getekend met daarin een vierkant met een zwart rondje erin.
Fragment van: Plattegrond van de kelders van Kasteel Amerongen, 17de eeuw. Huisarchief Kasteel Amerongen, Het Utrechts Archief.
Oude handgetekende plattegrond. Boven een kamer met één raam in een dikke muur rechts en een schouw in de dikke muur boven. De deur leidt naar een gangetje met twee trappen. Rechts van de trappen zijn twee kleine ruimtes voor de helft van een raam in getekend met daarin een vierkant met een rondje erin. De ene heeft een ingang in de kamer erboven, de ander in de gang eronder.
Fragment van: Plattegrond van de eerste verdieping van Kasteel Amerongen, 17de eeuw. Huisarchief Kasteel Amerongen, Het Utrechts Archief.
Oude handgetekende plattegrond. Boven een kamer met één raam in een dikke muur rechts en een schouw in de dikke muur boven. In de muur zit naast de schouw een zwart rondje, het rookkanaal van de schouw in de kamer op de verdieping eronder. De deur leidt naar een gangetje met twee trappen. Rechts van de trappen zijn twee kleine ruimtes voor de helft van een raam in getekend met daarin een vierkant met een zwart rondje erin. De ene heeft een ingang in de kamer erboven, de ander in de gang eronder.
Fragment van: Plattegrond van de tweede verdieping van Kasteel Amerongen, 17de eeuw. Huisarchief Kasteel Amerongen, Het Utrechts Archief.

Hygiëne

Ik noemde in het begin de hygiëne van het secreet, maar dat was toen natuurlijk nog geen bestaand woord. In 1775 is in Engeland een patent genomen op een watercloset met de afvoerbuis in U-vorm. Daar staat water in, zodat de stank gescheiden wordt van de ruimte. Er waren toen natuurlijk nog geen riolen. In 1832 was er een grote cholera-uitbraak in Nederland. Men dacht dat cholera zich verspreidde door de lucht. Pas in 1854 ontdekt John Snow dat besmet water cholera veroorzaakte. Met die ontdekking kwam de ontwikkeling van hygiënische toiletten in een stroomversnelling.

Archiefstukken
HUA 1001.2724 Brieven van Margaretha Turnor aan haar man Godard Adriaan van Reede 1676-1677Brief 21 oktober 1676
HUA 1001.1459-1462 Plattegronden van de verdiepingen van het huis Amerongen, genummerd 1-4. Anoniem, 17e eeuw1459: souterrainOp de tekening ‘Kelders’
1460: beletageOp de tekening ‘Eerste verdiepinge’
1461: eerste verdiepingOp de tekening ‘Tweede verdiepinge’