Wat hebben Cuypers senior (1827–1921) en junior (1861 – 1949) gemeen met beroemde kunstenaars zoals Rembrandt, Velazquez en Lorenzo Ghiberti? Ieder van hen heeft zo her en der zijn eigen beeltenis verwerkt in zijn ontwerpen. Vader en zoon Cuypers moeten van deze traditie uit de klassieke oudheid gecharmeerd zijn geweest. Niet alleen verscheen er een beeltenis van Pierre Cuypers aan de gevel van het Rijksmuseum, eveneens is hij te spotten in ‘zijn’ kasteel de Haar. Zo’n subtiel ‘visitekaartje’ is ook te zien in kasteel Amerongen, namelijk in één van de medaillons op het plafond van de bovengalerij. Maar …. gaat het hier nu om vader óf zoon Cuypers?
Vereeuwig jezelf
Door de eeuwen heen was het niet ongewoon om een beeltenis van jezelf op te nemen in je kunstwerk. De schilder Velázquez deed dit al in 1656 in zijn beroemde koninklijke portret Las Meninas. Duidelijk aanwezig staat hij achter zijn ezel met een penseel in zijn hand. Eerder nog, in 1626, had de jonge Rembrandt zichzelf geplaatst in het ‘Leids Historiestuk‘. Voor zijn eigen verschijning koos hij een wat bescheidener plek dan Velázquez, namelijk achter de schouder van de belangrijkste figuur op het schilderij. De inspiratiebron voor Cuypers kan ook de beeldhouwer Lorenzo Ghiberti (1378 – 1455) zijn geweest: zijn buste (met kaal hoofd) is te bespeuren in de bronzen deuren van het Baptisterium in Florence. Op deze wijze lieten velen in de kunstwereld hun stempel achter op hun werk.
Medaillons
De bovengalerij in Huys Amerongen vormt het hart van het Huys, zowel in decoratie als in iconografie, zo schrijft de architectuurhistoricus Van Leeuwen in zijn boek over Cuypers. Hier is de hand van vader en zoon Cuypers duidelijk herkenbaar. Zo werd het plafond, in de vorm van een hoog houten gewelf, gedecoreerd met een beschildering van allerlei ornamenten en beeltenissen. In de vier hoeken verschenen medaillons met verschillende taferelen.
Medaillons zijn cirkel- of ovaalvormige ornamenten, geschilderd of gebeeldhouwd. Vaak is dat op een gevel of een plafond. In dit geval gaat het om schilderingen uitgevoerd in de grisailletechniek. Hierdoor lijken de grauwschilderingen in deze medaillons op beeldhouwwerk. De medaillons, zichtbaar in de vier hoeken van het gewelf, vormen een vierluik met verschillende thema’s. Ze betreffen de muzische kunsten, de wetenschap (scientia) en de landbouw (agricultura). Het vierde medaillon verwijst naar de beeldende kunsten.
Een bijzonder medaillon
Kijkend naar de noordoost hoek van de galerij, dan zien we daar het ‘visitekaartje’ van Cuypers. Tegen een vergulde achtergrond in een ruitpatroon is de blikvanger een groot hoofd, geflankeerd door drie putti. Het grote hoofd met lauwerkrans, centraal gepositioneerd, is Victoria, een verwijzing naar onder meer de verbeelding en het genie van de scheppende kunstenaar. De drie flankerende, mollige, naakte kinderfiguurtjes houden zich bezig met verschillende kunstuitingen. Links houdt één putto lauwertakken vast, de middelste heeft een palet en penseel in zijn handen en de rechter hanteert een beitel en hamer. Kijken we nu waarop de beitel en hamer gericht zijn, dan valt ons oog op een buste van een man met baard en hoog voorhoofd. Gaat het hier om vader Cuypers óf zoon Joseph?
Vader of zoon?
Uit het gastenboek blijkt dat vader Pierre vaker op Amerongen is geweest dan zijn zoon Joseph. Dat zegt echter niet alles. Cuypers senior had tegen die tijd al een behoorlijk kalend hoofd, terwijl de buste in het medaillon nog een flinke dos haar toont. Een tweede punt dat in het voordeel van zoon Jos spreekt is het hoge voorhoofd. Beide mannen hadden vergelijkbare neuzen en volle, lange baarden met snor. Daar zit het verschil dus niet in. Het kan zomaar zijn dat het de zelfverzekerde vader is, die hetzelfde trucje al bij het Rijksmuseum uitvoerde. Of zou het in dit geval misschien toch zo zijn dat de bescheiden Jos hier zichzelf durfde te vereeuwigen? Al met al blijft het lastig om een definitief oordeel uit te spreken wie van de twee de buste representeert. Eigenlijk net zoals het moeilijk is gebleken om het aandeel van vader en zoon in hun werk te onderscheiden.
| Bronnen | Feiten |
|---|---|
| Dominicus-van Soest, Marleen (2004). Het zelfportret. Op: kunstelo.nl (archivering van cultuurwijzer.nl). Benaderd: 16 oktober 2025 | Zelfportretten van Ghiberti en Rembrandt, Pierre Cuypers op het Rijksmuseum |
| Architectuurhistoricus Wies (A.J.C.) van Leeuwen in e-mail van 11 juli, 2025. | Victoria is in de iconografie van de voorgevel van het Rijksmuseum de hoofdfiguur in de geveltop. |
| Wikipedia (2024). Las Meninas. | Velázquez als schilder op het doek |
| Universiteit Leiden. Leids Historiestuk. | Rembrandt achter de hoofdpersoon |
| Wikipedia (2020). Lorenzo Ghiberti. | Zelfportret op de Dom van Florence |
| Van Leeuwen, A.J.C (1995). De maakbaarheid van het verleden. P.J.H. Cuypers als restauratiearchitect. Dbnl.org. Benaderd: 16 oktober 2025. | p. 196: moeilijk onderscheid vader en zoon Cuypers p. 200: bovengalerij als hart van het Huys |
