Voor veel mensen is de taal die ze bezigen een belangrijk deel van wie ze zijn. Hoe iemand praat en schrijft, zegt iets over zijn achtergrond, zijn persoonlijkheid en de groep waarmee hij zich identificeert (of wil identificeren). Welk beeld komt naar voren als we het taalgebruik van graaf Godard van Aldenburg Bentinck (1857-1940) onder de loep nemen? Wat valt er af te leiden uit zijn vele brieven en aantekeningen?
Engels
Al op 8-jarige leeftijd schrijft Godard in het Engels aan zijn dear mama vanuit Brighton. Op 13-jarige leeftijd ondertekent hij zijn brieven met “Godard John B”. Van huis uit was hij eigenlijk al gewend aan Engelse roepnamen. Dat kan verklaren waarom de correspondentie met zijn broers in het Engels is. Jaren later schrijft hij ook in het Engels aan zijn zoons, waarmee hij het stokje aan hen doorgeeft. In 1879 schrijft hij opgewonden aan zijn Duitse moeder: “Lady E. has just left and I am seigneur”. En in 1895 en 1896 schrijft hij verrassend genoeg twee brieven in het Engels aan zijn Franstalige vrouw Louise. In zijn familie correspondentie lijkt Godard met name de Engelse taal te kiezen.
Omslag naar Duits
Tot circa 1875 schrijft hij voornamelijk in het Engels aan zijn Duitstalige moeder. Een opvallende omslag vindt plaats op 20 september van dat jaar, midden in een brief. Daarin vertelt hij haar (in het Engels) dat hij Duitse les had van de man die zijn baard met een vork kamt. En hup, dan schakelt hij meteen door naar het Duits. Vanaf dat moment schrijft hij al zijn brieven aan zijn moeder in het Duits, op een enkele na.
Eerder in datzelfde jaar (mei/juni) heeft hij nog trots (vanuit het Duitse Burg Steinfurt) een brief ondertekend met: “your most affectionate (no more stammering son) Godard Bentinck”. In diezelfde brief doet hij een opmerkelijk verzoek: of zij voor hem een Duitse brief in Latijnse letters (i.p.v. het Duitse Kurrentschrift) wil opstellen, zodat hij die makkelijker kan lezen en geen fouten maakt bij het verzenden ervan naar een Fürstin. Het lijkt erop dat hij zich op dat moment onzeker voelt wat betreft zijn Duitse taalvaardigheid. Rond zijn 18e verjaardag begint zich een zekere ambivalentie af te tekenen in zijn schriftelijk taalgebruik.
[work like that.] This evening I
Godard van Aldenburg Bentinck aan zijn moeder, 20 september 1875
had a german lesson from the man
who combs hist beard wirh a fork.
Ich will dir nogtans (?) in Deutsch
schreiben aber es geht nog ziemlich
schwierig. [Ich hatte Constant schon]
De Duitse gasten
Jaren later, door de komst van de voormalige keizer en keizerin en de vleugeladjudant Sigurd von Ilsemann eind 1918, moet er vooral Duits gesproken zijn in het Huys. De archieven getuigen van Duitse teksten van Gottesdiensten en Duitstalige menu’s voor de familie en hun vaste gasten. Ook de afscheidsspeech die Godard in mei 1920 houdt bij het vertrek van het keizersechtpaar naar huis Doorn, is volledig in het Duits (uit beleefdheid?).
den 14te Mai 1920.
Wollen Ew. Majestäten gnädigst
gestatten, dass ich heute am letzten
Tage an dem ich die grosse Ehre
habe Ew. Majestäten an meiner
Tafel zu bewirten, ein Wort des
Dankes aus zu sprechen für alle
Güte und Freundschaft meinen
Kinderen u mir von Ew. Majestäten
erwiesen, [und für die freundliche]
Frans
“De meest Franse broer van al haar familieleden”, zo bestempelt Victoria haar broer Godard na zijn verblijf in Parijs. Op de toen 19-jarige jongeman moet het mondaine leven in de Franse hoofdstad een enorme aantrekkingskracht hebben gehad. Met als bonus dat zijn Frans er flink op vooruitging.
En toch zijn er niet veel Franstalige teksten of brieven van Godards hand te vinden in het huisarchief. Wel schrijft Godard jaren later in een aantekeningenboekje: “Le 30 Janvier 1905 il plu à Dieu de prendre chez lui le cher Alfred Louis Henry Godard …” naar aaanleiding van het overlijden van zijn zoon. Dat dit soort familieberichten in het Frans werden gesteld zag men destijds wel vaker.
Wat betreft het gebruik van de Franse taal lijkt de conclusie te zijn dat Godard deze weliswaar goed beheerst, maar niet actief hanteert.
Schakelen
Opvallend is hoe hij in zijn internationale brieven moeiteloos schakelt tussen talen. Regelmatig gebruikt hij Nederlandse woorden zonder uitleg, zoals in 1884: “I could not agree to Gemeenschap van Goederen” of 10 jaar later: “Morgen habe ich habe einen Vergadering“. Opnieuw switcht hij gemakkelijk van Duits naar Engels als hij in 1895 schrijft hoe gelukzalig Elisabeth is met haar “Baby Brother“. Hij lijkt ervan uit te gaan dat de lezer het wel begrijpt. Soms zoekt hij naar het juiste woord, zoals in: “I hear that … is not well, (tobben) as people call it“. Naast Nederlands (“elections of the Gemeente raad“) duiken ook Franse termen op in Engelse brieven, zoals: “buy some of the land if told publiquement“. Zo’n vanzelfsprekende mix van talen zie je wel vaker bij mensen die meerdere talen beheersen.
Taalgebruik ontrafeld
Godard was goed in moderne talen, zoals ook uit zijn schoolrapporten blijkt. Om zichzelf te presenteren had hij visitekaartjes in vier verschillende talen. Hij noemde zich Le Comte, Count, Graf en graaf Godard Bentinck. Zo identificeerde hij zichzelf graag als een Europees aristocraat.
Door huwelijken en vanwege zakelijke belangen bewoog de familie Bentinck zich voortdurend op de lijn Engeland-Nederland-Duitsland. Dat is ook duidelijk zichtbaar in Godards brieven. Door internationale, historische ontwikkelingen in het begin van de 20e eeuw werd hij geconfronteerd met de vraag waar op die lijn zijn loyaliteit lag. Met zijn voorkeur voor de Engelse taal lijkt Godard gevoelsmatig een keuze voor Engeland te maken. Dat was tenslotte ook waar hij in zijn vormende jaren op school was geweest. Bovendien was Engels de taal die hij van huis uit had meegekregen.
Schrijfstijl
In het Engels, waar hij zich het meest op zijn gemak voelde, is zijn handschrift vaak netjes en consistent. Opmerkelijk genoeg zie je dit niet altijd terug in zijn Duitse schrijfstijl. Recent onderzoek toont aan dat mensen een verandering in zichzelf ervaren wanneer ze van de ene taal naar de andere overschakelen. Dit zou wel eens een verklaring kunnen zijn voor de verschillende schrijfstijlen die Godard in zijn vele brieven hanteert.
Taaldivers zijn leven lang
Tot het einde toe bleef Godard actief verschillende talen gebruiken. Zo vertelde dominee Barbas tijdens zijn begrafenis dat men hem het laatste halfjaar vaak in verschillende talen hoorde bidden. Hij merkte trouwens ook op dat zijn Engelse Bijbel er behoorlijk gebruikt uitzag, blijkbaar voor Godard een trouwe steun door de jaren heen.
| Verder lezen |
|---|
| Pereira, Mari Mar Boillos & Canales, Ana Blanco (2024). Your personality changes when you speak another language, but that’s not always a bad thing. Op: The Conversation |
