Een huis vol verhalen

Bezoekers stellen vaak vragen over het schilderij van een zwarte bediende in de Lange gang, over de guéridons in de vorm van een zwarte bediende in de bibliotheek en over de wandarmen, de wandverlichting bestaande uit zwarte armen die een elektrische kaars dragen, in de Galerij. Mijn antwoord is meestal dat je het in de tijdgeest moet zien. Of, om met Dylan te spreken, “The times they are a’ changin“.

De tijdgeest

Maar wat is die tijdgeest? In de 17de eeuw, de periode dat het schilderijtje van de zwarte bediende geschilderd is, leven er in Nederland vrije zwarte mensen. Zo bestond er in Amsterdam een zwarte gemeenschap. De zwarte mensen die daar woonden waren geen tot slaaf gemaakten. Slavernij was nog geen “booming business”. Bovendien was in een stad als Amsterdam slavernij zelfs illegaal. Tot slaaf gemaakten die door hun meester mee waren genomen naar Amsterdam, werden daar vrij gemaakt. Ook bleven veel zwarte mannen, die als zeeman naar Amsterdam waren gekomen, daar hangen. Er ontstond een zwarte gemeenschap in de Jodenbuurt vlakbij het huidige Waterlooplein én bij Rembrandt om de hoek! In de 17de eeuw schilderde men de zwarte mensen als échte mensen zoals is te zien in het schilderij van Rembrandt.

Exotische accessoire

In de 18de eeuw en 19de eeuw toen de slavernij een grote vlucht genomen had, werden zwarte mensen “ontmenselijkt”. Men beeldde de zwarte mensen meer af als een accessoire. Het was bijvoorbeeld chic om elkaar een page, een schattig zwart jongetje, cadeau te doen. Op schilderijen zie je deze pages vaak afgebeeld. Het zijn geen mensen van vlees en bloed meer, maar stereotypen, soms zelfs karikaturen

Amerongse objecten

Gueridons met zwarte mensen als “dragend” onderdeel zijn vanaf de 17de eeuw bekend. De guéridons uit de bibliotheek zijn uit de 19de eeuw. Evenals de wandarmen op de galerij. Hoe ze op kasteel Amerongen terecht gekomen zijn, is mij niet bekend. Heeft Pierre Cuypers Graaf Aldenburg Bentinck op het idee gebracht? Of heeft de Graaf ze zelf aangeschaft? 
Het portretje van de zwarte man in de lange gang is vermoedelijk via de familie van Bylandt op Amerongen terecht gekomen.

De objecten geven in ieder geval een mooi tijdsbeeld. In onze tijd kijken we heel anders aan tegen dit soort kunst en toegepaste kunst. Er is op cultureel gebied veel aandacht voor ons slavernijverleden, voor Suriname en de veranderde kijk op zwarte mensen in de kunst en toegepaste kunst. Dus wie weet krijgt ‘onze’ zwarte bediende ook nog een naam!