Deze pagina bevat afbeeldingen van dodenmaskers
De traditie van het maken van een effigie (d.w.z. beeltenis) van een overledene is al eeuwen oud. Oude beschavingen, zoals die van de Egyptenaren en Romeinen, hanteerde dit gebruik al. De effigie werd gemaakt als herinnering aan een voorouder of als model waarmee een postuum portret gemaakt werd. Het doodsportret werd ook weleens vervaardigd als schilderij met name in de 16e eeuw. De traditie van het vastleggen van de gelaatstrekken van een persoon op zijn doodsbed is vandaag de dag bijna geheel verdwenen en er is ook sprake van een zeker taboe op dit onderwerp.
Het maken van een dodenmasker
Het maken van een driedimensionaal dodenmasker was vooral gebruikelijk in de 14e tot 17e eeuw in Engeland en Frankrijk. Na het overlijden van een vorst werd er een effigie van hem gemaakt. Om de gelijkenis met de overledene optimaal te laten zijn, werd met gips een afdruk van het gezicht gemaakt. Deze gipsen afdruk was dan later de mal voor een wassen of bronzen afgietsel. Deze mal kon men naast de effigie bewaren, maar in de meeste gevallen werd deze vernietigd.
Rouwverwerking en symboliek
De effigie was niet alleen voor de intiemere rouwverwerking van de directe familie, maar had ook een uitgesproken betekenis naar de buitenwereld toe. Nadat het lichaam van de overleden vorst was gekist, werd de levend uitziende effigie zichtbaar in de rouwstoet meegevoerd. Het symboliseerde het voortdurende gezag van de vorst, ook al was hij zelf overleden. Het afsterven van het biologische lichaam van een vorst betekende nog niet dat het leiderschap was afgelopen. De boodschap van blijvende macht en voortgang van de dynastie kon men extra benadrukken door geopende, glanzen ogen: het sociale lichaam van de vorst blijft eeuwig bestaan en is nog levend.
Het Amerongse masker
In hoeverre het bovenstaande van toepassing is op het masker van Godard is niet met zekerheid te zeggen. Het meevoeren van de effigie in rouwstoet was in de Nederlanden niet in gebruik. Het dodenmasker van Godard is één jaar na zijn overlijden vervaardigd (het jaartal 1704 staat op het object), dus het kan geen rol gespeeld hebben 18 bij de begrafenis van Godard. Het is belangrijk om te realiseren dat het maken van een wassen dodenmasker in Nederland hoogstwaarschijnlijk niet bestond. Dit masker is het enige wassen dodenmasker dat wij kennen in Nederland. De dodenportretten die zijn gemaakt in ons land zijn gemaakt van gips en niet van was. Het vroegst bekende Nederlandse dodenmasker van een Nederlandse vorst is van koning Willem III uit 1890 en is dus van gips.
Engelse traditie
Er zijn maar weinig dodenmaskers van Nederlandse, adellijke mensen gemaakt, omdat de Nederlanden destijds niet een monarchie was met één heersende vorst, zoals Frankrijk en Engeland, maar het was een Republiek. Frits Scholten (een expert op het gebied van dodenmaskers) oppert dat het masker van Godard hoogstwaarschijnlijk is gemaakt in Engeland, omdat daar de traditie hevig leefde (met name het dodenmasker van was mét geopende ogen) én Godard Van Reede ook behoorde tot de kringen van de Engelse adel.
Nederlandse dodenmaskers
In de achttiende eeuw was er sprake van een opbloei wat betreft het vervaardigen van dodenportretten in de vorm van driedimensionale poppen in Engeland en Frankrijk. Philippe Curtius en zijn hulp Marie Tussaud openden in deze eeuw voor het eerst een dodenmaskers expositie van de koninklijke familie. Dit was in Parijs. De poppenexpositie van Madame Tussaud die wij vandaag de dag kennen vindt zijn oorsprong in de traditie van het maken ven een dodenmasker. Marie Tussaud (1761 – 1850), de oprichter van de bekende expositie, maakte dodenmaskers zo goed dat haar roem zich over Europa verspreidde en een commerciële aangelegenheid van de eeuwenoude traditie maakte.
Stenen grafbeeld
In de familie van Reede is er, zover wij weten, eerder een effigie gemaakt, namelijk van Godards overgrootouders Goert van Reede en Geertuid van Nijenrode. Van hen is een gisant (stenen grafbeeld) gemaakt dat zich vandaag de dag nog steeds in de St.-Andrieskerk bevindt. Dit effigie is echter geen realistisch dodenportret: het is kenmerkend voor gisanten dat de overledenen op ongeveer 33-jarige leeftijd worden afgebeeld (dit wordt gezien als de volmaakte leeftijd, aangezien Jezus op die leeftijd stierf). Bovendien zijn de overledenen, ondanks de horizontale stand van de gisant in staande positie afgebeeld (de kledij valt niet met de zwaartekracht mee naar beneden).
Respect en bezoekers
Het achterlaten van een dodenmasker is over het algemeen worden een privilege. Het dodenmasker moet ook met veel respect benaderd worden. Het is belangrijk om het publiek daarvan op de hoogte te stellen. We geven de bezoeker de mogelijkheid om wel of niet naar het dodenmasker te kijken tijdens de gidsentour. Voor sommigen, en dan met name kinderen, kan de aanblik van het masker te heftig zijn.
Dit artikel verscheen eerder in de gidseninformatie bij de expositie Mannen met een missie in 2018.
| Verder lezen |
|---|
| Museum Tot Zover. Dodenmaskers: herinnering en propaganda. |
| Anne Louïse van den Dool (2024). Dodenmaskers in het museum: Hebben schrijvers een andere relatie met de dood dan gewone stervelingen? Op: Literatuurmuseum. |
