Hand die schrijft met een veer

Van veer naar pen

In haar brief van 5 maart 1691 schrijft Margaretha Turnor in de brief aan haar man dat het zou koud in het kasteel is dat door de vorst de pen geen inkt meer wil geven. Dat ging over de inkt in de veer waarmee ze schreef. Die vloeide niet goed in een koude winter. In andere jaargetijden kon de ganzenveer flink lekken. Met meer dan 100 meter archief kan je wel zeggen dat er de afgelopen eeuwen heel wat afgeschreven is op het kasteel. Uiteraard werden de pennen waarmee dat gebeurde in de loop der tijd steeds beter. In Margaretha’s tijd was het nog behelpen. We kijken even terug.

Mesopotamië en Egypte

De Mesopotamiërs schreven zo’n 3000 jaar voor Chr. met een van riet gemaakt staafje, een stylus. Eigenlijk bestond hun ‘spijkerschrift’ gewoon uit krassen in een kleitablet. Het doet denken aan mensen die tegenwoordig met een stylus op een tablet schrijven. Maar de eerste pen die een vorm van inkt gebruikte werd niet veel later al uitgevonden door de oude Egyptenaren. Zij schreven met een bamboe of rieten pen die in inkt werd gedoopt.

Fragment van een papyrusrol met links allemaal kolommen met hierogliefen en rechts tekeningen.
Dodenboek van Nesnacht, 332-30 v.Chr. Collectie: Rijksmuseum voor Oudheden.

Holle veer

Rond het jaar 700 kwam het idee om met een vogelveer te schrijven door deze in inkt te dopen. De holle veer zoog dan de inkt op zodat het schrijven daarmee mogelijk werd. Daarmee zijn we terug bij Margaretha. Zij schreef met een ganzenveer die ze in inkt doopte. Er werden trouwens ook veren van andere vogels gebruikt.
De grootste irritaties van schrijven met een veer waren het lekken van de inkt en het bevriezen in de winter. En dat terwijl officiële documenten er toch netjes uit moesten zien. Je moest echt geoefend zijn om netjes geschreven documenten te kunnen afleveren. Pas zo’n twaalf eeuwen later werd het schrijven eenvoudiger.

Achter een tafel met een blauw tafelkleed zit een dame met strikjes in haar haar, parel-oorbellen en een geel jakje dat is afgezet met gestipt bont. Ze kijkt naar de schilder, maar de ganzenveer die ze in haar rechter hand heeft staat nog op het papier. Op de achtergrond hangt een schilderij. Op tafel een kistje, en nog een ketting van parels.
Schrijvende vrouw, Johannes Vermeer, 1665. Collectie National Gallery of Art, Washington

Kroontjespen en vulpen

Aan het begin van de 19e eeuw kwamen metalen pennen beschikbaar. Er kwamen twee soorten metalen pennen: kroontjespennen en vulpennen. Daarnaast werden de ganzenveren nog tot ver in deze eeuw gebruikt.

De houder van de kroontjespen was meestal van hout. De punt was van metaal en vervangbaar. Zo’n gespleten punt, die zo lekker twee kanten uit kon buigen. Schrijven ging ook hier door de pen in de inkt te dopen. Petrache Poenaro vond in diezelfde tijd de eerste vulpen uit en later perfectioneerde Lewis Waterman het inkttoevoersysteem van een dergelijke pen. Waterman geldt nog steeds als een van de beste merken.

Een rechterhand tot aan de elleboog in een mouw. In zijn hand een ganzenpen. Alleen aan de bovenkant is de veer nog te herkennen. Bij de punt van de pen staat in krulletters Frysius
Rechterhand met ganzenpen, Simon Frisius, naar Jan van de Velde (I), 1605. Collectie Rijksmuseum.

Balpennen

De Hongaarse journalist László Biró vond in 1938 de eerst praktische balpen uit. Hij borduurde voort op het feit dat kranteninkt veel sneller droogt dan vulpeninkt. Samen met zijn broer ontwikkelde hij een pen met een kleine rollende metalen kogel aan het eind van een inkthoudende koker. Deze constructie maakte dat de inkt gelijkmatig over het papier werd verspreid en niet lekte. Het gebruik van drukinkt maakte dat het schrijfwerk snel droogde. Dat is de pen die we nog steeds kennen en veelvuldig gebruiken.

En meer

De ontwikkeling van de pen heeft sindsdien niet stil gestaan. Naast de genoemde balpen, kennen we nu onder andere gelpennen, viltstiften, fineliners, markeerpennen, rollerbalpennen, etc. Ook de houder van de schrijfstift kan nu allerlei vormen aannemen: met of zonder dop, met of zonder kliksysteem, dik, dun, rond, vierkant, ga maar door… En de houder kan van allerlei materialen gemaakt zijn: plastic, metaal, hout, zilver, goud.. Je kan nu zelfs weer een balpen in de vorm van een ganzenveer kopen. Alsof je Margaretha bent…

De pen van een ganzenveer waar aan de rechterkant een punt aan gesneden is.
Ganzenveren pen, ca. 1590 – ca. 1596. Collectie Rijksmuseum.
Bronnen
Isgeschiedenis. Van naald tot balpen: de evolutie van het schrijfinstrument.
Anne-Claire Verham (2013). De komst van metalen pennen. Op: Historama rond 1900.
Dave Pezarro (2012). Mijn heer en lieste hartge. Amerongen: Stichting Vriendenkring Kasteel Amerongen.

ObjectMakerDateringMateriaalVaste plek (Atlantis)
Kroontjespenhout en metaalLodewijkskamer (1803.1)
Inktstel1800-1899palisanderhout, brons, glasKleine bibliotheek (0068)
Inkstel in hartvormWemyss Ware1900-1924aardewerkLodewijkskamer (0507)
PennenbakjeaardewerkLodewijkskamer (0508)
Verzilverd inktstel met blauw glas1900-1924zilver, glasGobelinkamer (0510)
Inktpot op schotel Doccia porselein1800-1899geglazuurd porseleinGobelinkamer (0301)
Bureau onderlegger1800-1899leerGobelinkamer (0293)
Schrijfcassette1700-1749gegraveerd ivoor op houtKoningskamer (0581)

Gerelateerde berichten

Marion vd Hurk avatar