Kasteel Amerongen
silhouette van het kasteel

Een huis vol verhalen

De ingang van kasteel Amerongen met aan weerszijde een standbeeld van een vrouw

Kardinale Deugden

Joke de Mooij

Aan beide zijden van de trap naar de bovenbrug staan twee beelden: de personificaties van Prudentia en Fortitudo, twee van de kardinale deugden. Waarom staan ze daar en wat betekenen ze? Om daar achter te komen is het goed om toe te lichten wat een deugd eigenlijk is en wat kardinale deugden zijn.

Deugd

Een deugd is een positieve eigenschap of een ethisch goede manier van handelen. Griekse filosofen als Plato en Aristoteles beschouwden een deugd als een manier om tot het geluk, het doel van het menselijk leven, te komen. Geluk heeft hier meer de betekenis van gelukt. De deugd is de belangrijkste manier waarop een mens dit doel kan bereiken. Of een deugd aangeboren of aangeleerd is, daar waren de klassieke filosofen het niet over eens. De deugd werd via de Romeinse wereld, o.a. door de beschrijving van Cicero, opgenomen inde katholieke geloofsleer en kwam zo in het christelijke geloof terecht. Het is dan natuurlijk niet zo gek dat er verschillende soorten deugden zijn.

Vier vrouw figuren, de linker zit achter een schrijftafel en kijkt in een spiegel, de vrouw ernaast zit op een troon en heeft in iedere and een beeldje, de vrouw daarnaast heeft een zwaard in haar hand en helemaal rechts draagt een groot schild en iets onduidelijks in haar rechterhand.
De vier klassieke deugden, v.l.n.r. Prudentia (voorzichtigheid, verstandigheid, wijsheid), Justitia (rechtvaardigheid, rechtschapenheid), Temperantia (gematigdheid, matigheid, zelfbeheersing), Fortitudo (moed, sterkte, vasthoudendheid, standvastigheid, focus), Giotto di Bondone, 1303-1305.Capella de Gliscrovegni.

De zeven deugden

De vier klassieke deugden, Fortitudo (moed of standvastigheid), Prudentia (voorzichtigheid of wijsheid), Temperantia (matigheid) en Iustitia (rechtvaardigheid of rechtschapenheid) zijn in het christendom samengevoegd bij de drie goddelijke deugden: Geloof (fides), Hoop (spes) en Liefde (caritas). Deze drie deugden vinden hun oorsprong in het Nieuwe Testament. Tezamen vormen zij de zeven deugden. Zij worden weer gecomplementeerd door de zeven hoofdzonden.

Drie kaders met daarin een vrouwfiguur. Links draagt een soort kardinaalsmuts met in haar rechterhand een kruis en in haar linkerhand een beschreven papierrol, de middelste heeft vleugels en reikt naar een kroon rechts boven in de hoek, rechts heeft in haar rechterhand een fruitschaal en reikt met haar linkerhand naar boven waar ze iets geeft aan een heilige. Aan haar voeten liggen geldzakken.
De drie goddelijke deugden, v.l.n.r. Fides (geloof, trouw), Spes (hoop), Caritas (naastenliefde, liefde), Giotto di Bondone, 1303-1305. Capella de Gliscrovegni.

Kardinale deugden

De vier klassieke deugden noemt men ook wel de kardinale deugden. Het woord kardinaal is afgeleid van cardo, dat in het Latijn o.a. scharnier betekent. Waar alles om draait. Kardinale deugden zijn kerndeugden, deugden die in alle andere deugden terug te vinden zijn. Ze zijn eigenlijk een integraal onderdeel van alle deugden.

op een rij zitten zeven vrouwen, van links naar rechts: Prudentia met spiegel en slang, Justitia met zwaard, Fides met een kelk en een kruis, Charitas met een kin en een vlam in haar hand, Spes met haar handen gevouwen, Fortitudo met een zuil en Temperantia met een pot en een kan waaruit ze water giet. Voor hen zitten zeven mannen.
Zeven deugden, Francesco Pessolini en werkplaats, ca. 1450. Collectie: Birmingham Museum of Art.

Personificaties en attributen

Vanaf de klassieke oudheid worden de deugden meestal afgebeeld als vrouwenfiguren. Ze zijn te herkennen aan hun attributen. Het wisselt nogal welke voorwerpen dat zijn.

Zo draagt Fortitudo een schild en wordt ze vaak vergezeld door een leeuw. Soms wordt er ook een zuil afgebeeld, dit is een verwijzing naar Simson in de tempel1Simson gebruikt zijn laatste kracht om de tempel van de Farizeeërs te laten instorten door de twee centrale zuilen omver te werpen. Temperantia is een bescheiden figuur die veelal wordt afgebeeld met een teugel om te beteugelen of een kan water om de wijn mee te verdunnen. Prudentia wordt vaak afgebeeld met twee slangen en een handspiegel om de waarheid te reflecteren. Soms heeft ze meerdere hoofden. Daarmee kan ze in de toekomst kijken en van het verleden leren. Iustitia tenslotte draagt vaak een blinddoek, symbool van onpartijdigheid en onomkoopbaarheid en heeft een weegschaal in haar hand.

Fides (geloof) wordt afgebeeld met een crucifix en miskelk, Spes (hoop) is met haar voeten aan een anker geketend en Caritas (liefde) wordt afgebeeld met twee kinderen.

Gezicht op Utrecht met in het midden de Domtoren. Onderaan zitten voor een muur de vier kardinale deugden Matigheid, Kracht, Rechtvaardigheid en Voorzichtigheid. Achter hen staat de buste van keizer Justinianus I. Het geheel is gevat in een ornamentele omlijsting, bekroond door het wapen en het motto van de Universiteit Utrecht.
Gezicht op Utrecht en de kardinale deugden, Noach van der Meer, 1745. Collectie Rijksmuseum.

ObjectMakerDateringMateriaalVaste plek (Atlantis)
PrudentiaAnoniem1680zandsteenvoorplein – bovenbrug (1000)
FortitudoAnoniem1680zandsteenvoorplein – bovenbrug (1001)

Gerelateerde berichten

Joke de Mooij avatar
Joke de Mooij
Ik ben sinds 2018 werkzaam op kasteel Amerongen als rondleider en als medewerker van de Ticketshop. Ik heb deelgenomen aan de werkgroep Deftige Dieren. Dit thema brengt mijn passies paarden, honden en andere dieren en dierenwelzijn en mijn studie kunstgeschiedenis mooi samen. Mijn andere passie is Amsterdam, de stad waar ik niet geboren maar wel getogen ben.