{"id":7854,"date":"2021-01-21T12:44:00","date_gmt":"2021-01-21T10:44:00","guid":{"rendered":"https:\/\/ontroerendgoed.kasteelamerongen.nl\/verhalen\/?post_type=geschiedenis&p=7854"},"modified":"2025-09-14T12:31:41","modified_gmt":"2025-09-14T10:31:41","slug":"willem-iii-tegen-lodewijk","status":"publish","type":"geschiedenis","link":"https:\/\/ontroerendgoed.kasteelamerongen.nl\/verhalen\/geschiedenis\/willem-iii-tegen-lodewijk\/","title":{"rendered":"Willem III tegen Lodewijk"},"content":{"rendered":"\n

In het Huys is de hoeveelheid portretten van Stadhouder Willem III opvallend. In de Grote Zaal hangt hij niet voor niets naast Godard van Ginkel. De carri\u00e8re van Van Ginkel is nauw verbonden met het levensdoel van Willem III. Ook in het archief zijn brieven van en aan Stadhouder Willem III aanwezig.<\/p>\n\n\n\n

Willem III en Lodewijk XIV waren elkaars tegenpolen, maar ze waren ook aan elkaar overgeleverd en groeiden naar elkaar toe. Of zoals Luc Panhuysen het in zijn boek ‘Oranje tegen de Zonnekoning’ zo mooi omschrijft: ‘Lodewijk werd de muur waartegen Willem als een klimop uit de schaduw zijn weg omhoog vond’ (p. 14).<\/p>\n\n\n\n

Jeugd<\/h2>\n\n\n\n

Het begon al bij hun respectievelijke geboortes. Willem III werd onder een ongelukkig gesternte geboren of, zoals hij zelf zei: “Ik ben in tegenspoed geboren en opgevoed.” De wieg van Willem III was gewikkeld in zwart doek, de ramen waren verduisterd en er klonk geweeklaag en gehuil want zijn vader Willem II was acht dagen eerder overleden. Bij de geboorte van Lodewijk XIV daarentegen ontstond er spontaan een volksfeest. Hij werd le Dieudonn\u00e9, het godsgeschenk genoemd. In feite werd Willem zonder macht in het vooruitzicht geboren, immers het stadhoudersschap was afgeschaft, terwijl Lodewijk al van meet af aan als kroonprins werd voorbereid op een glorieus koningschap.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Portret van de Dauphin van Frankrijk, de latere Lodewijk XIV, Anoniem, tussen 1638 en 1639. Foto: Tylwyth Eldar<\/a>. Collectie: Grand Palais Rmn (Chateaux de Versailles)<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"Portret
Portret van Willem III (1650-1702), Prins van Oranje, als kind, Adriaen Hanneman (1604\u20131671), 1654. Collectie: Rijksmuseum<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n<\/div><\/div><\/div>\n\n\n\n

Fysiek<\/h2>\n\n\n\n

Ook lichamelijk en geestelijk verschilden ze sterk van elkaar. Willem III oogde bij zijn geboorte zwak en fragiel. Het ziet er niet naar uit dat hij lang te leven zou hebben. Hij werd door zijn moeder Piccinino genoemd, kleintje. Lodewijk XIV werd in blakende gezondheid geboren met rode wangen en een grote eetlust! Willem III had erg korte benen, een vergroeiing van de wervelkolom en leed aan chronische astma. <\/p>\n\n\n\n

\"Een
Kostuum voor de Zon, gedanst door Lodewijk XIV, in het ballet Le Nuit, 1654, uit: Costumes du Ballet intitul\u00e9 : “La Nuit,” repr\u00e9sent\u00e9 \u00e0 la Cour en 1653. Collectie: Biblioth\u00e8que nationale de France, d\u00e9partement Estampes et photographie<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Lodewijk XIV werd omschreven als “zo knap als een engel’ en heel innemend. Een uitstekend danser. Op veertienjarige leeftijd had hij zes verschillende rollen in het Ballet van de Nacht. Zijn laatste rol was die van de opkomende zon. Aurora, de dageraad, kondigt hem aan: “De zon die mij opvolgt, is de jonge Lodewijk”. Ook hun karakters verschilden: Willem opvliegend, zwijgzaam en ongeduldig, Lodewijk met “een zelfbeheersing uitzonderlijk voor zijn jaren”.<\/p>\n\n\n\n

Hofleven<\/h2>\n\n\n\n

Het hofleven van beide heren had niet meer verschillend kunnen zijn. Lodewijks hofleven was vol pracht en praal en was vanaf zijn ontwaken tot zijn naar bed gaan strak geregisseerd. Hij had een minutieuze dagindeling. Zoals de de zon zijn baan volgt, zo strak is de dag van de zonnekoning vastgelegd. Altijd waren er hovelingen aanwezig. Willem trok zich daarentegen het liefst terug. Hij hield er een sobere hofhouding op na. Als hij toch in het openbaar moest verschijnen, betoonde hij zich zeer zwijgzaam en hield hij het zo kort mogelijk.<\/p>\n\n\n\n

Jacht<\/h2>\n\n\n\n

Maar er waren niet alleen maar verschillen. Lodewijk en Willem deelden een grote passie voor paardrijden en met name voor de jacht te paard, de parforce jacht. Lodewijk liet op Versailles verschillende jachtterreinen aanleggen. Willem liet de Veluwe naar voorbeeld van Versailles met koningsall\u00e9es inrichten. Wat grootte en allure betreft kon hij het Versailles van Lodewijk natuurlijk niet evenaren maar zijn fontein op Het Loo was w\u00e9l hoger dan enig fontein van Versailles! Beide heren bleven tot op hoge leeftijd en ondanks hun steeds slechter wordende gezondheid jagen. Willem III zou het uiteindelijk zelfs fataal worden. De verwondingen na de val van zijn paard zouden hem doen overlijden. Zijn lichaam was toen echter al een bouwval. De val was de genadeklap.<\/p>\n\n\n\n

\"Een
Een jachtsc\u00e8ne met prins Willem III, Dirk Maas, v\u00f3\u00f3r 1692. Collectie Paleis Het Loo. Bron: RKD<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Voor het vaderland<\/h2>\n\n\n\n

Het belangrijkste dat Willem en Lodewijk gemeen hadden was hun levensmissie om hun land veiliger te maken. Bij de totstandkoming van deze missie zouden deze twee tegenpolen elkaar regelmatig tegenkomen op de Europese slagvelden. Godard van Ginkel heeft gedurende zijn carri\u00e8re in het Staatse leger veelvuldig de gevolgen hiervan ondervonden. Hij heeft vele veldslagen geleid maar niet altijd tot zijn genoegen zoals te lezen is in de brief die hij aan zijn moeder stuurde. Nadat hij moe en ziek van een veldslag thuis was gekomen, schreef hij haar: “De billen zijn zo teer dat ze het galopperen niet nog verdragen kunnen”. Hoe het verder ging met die billen, staat in een ander verhaal te lezen<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Tegenstanders<\/h2>\n\n\n\n

Lodewijk XIV was acht jaar ouder dan Willem III en had zijn sporen op het slagveld al verdiend, toen Willem III op het toneel verscheen. Lodewijk nam Willem aanvankelijk niet helemaal serieus, Hij beschouwde hem eerst als een lastige vlieg, maar begon allengs meer respect voor hem te krijgen en hem uiteindelijk als gelijkwaardig te beschouwen. Maar dan zijn we alweer wat jaartjes verder.<\/p>\n\n\n\n

Willem III echter zag Lodewijk XIV vanaf het begin als grote bedreiging. Hij was zeer bevreesd voor de oorlogszucht van Lodewijk. En terecht natuurlijk. Lange tijd zou Lodewijk een grote dreiging vormen niet alleen voor Nederland, ook voor andere Europese landen. De machtsbalans in Europa dreigde verstoord te raken. <\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"Man
Portret van Koning Stadhouder Willem III, naar G. Kneller, 20e eeuw. Collectie Kasteel Amerongen.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n
\n
\"Statieportret
Lodewijk XIV, Hyacinthe Rigaud, 1701. Collectie Louvre.<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n<\/div><\/div><\/div>\n\n\n\n

Koningen<\/h2>\n\n\n\n

Toen Willem III koning van Engeland geworden was, bleek hij ook een heel ander soort koning te zijn dan Lodewijk. Niet een absolutistische maar een constitutionele monarch. Niet katholiek maar protestant. Lodewijk zag zichzelf als ‘Rex Christianissimus’, door God zelf aangewezen. Willem stelde daar de ‘Rex Protestantissimus’ tegenover, door het parlement benoemd. Toen in 1697, bij de Vrede van Rijswijk, Willem III officieel als koning van Engeland werd erkend, “Willem, koning bij de Gratie Gods”, was hij in aanzien gestegen bij Lodewijk. Niet door de hand van de mens, c.q. het Engelse parlement, maar door de hand van God tot koning benoemd. Ook aan het hof van Lodewijk begon de ster van Willem III te rijzen: <\/p>\n\n\n\n

\n

Wat een duivelse kerel is die Prins van Oranje, die in zijn eentje heel Europa in beweging zet! Wat een ster! <\/p>\nMadame De S\u00e9vign\u00e9, p. 360<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

Nalatenschap<\/h2>\n\n\n\n

Ook in wat zij als erfenis aan hun land en volk achterlieten, verschilden Willem en Lodewijk. Lodewijk liet een zeer verarmd land achter met een groot verschil tussen arm en rijk, hetgeen een goede voedingsbodem zou worden voor de Franse Revolutie. <\/p>\n\n\n\n

Willems erfenis pakte vooral voor Engeland goed uit: de protestantse troonopvolging was veiliggesteld in de Act of Settlement. Met de Bill of Rights was een aanzet gegeven tot de constitutionele monarchie. Niet voor niets hebben de Engelsen het zelf over de Glorious Revolution! Hiermee sloeg Engeland een tegengestelde richting in aan die van Frankrijk. <\/p>\n\n\n\n

De Republiek echter heeft minder geprofiteerd van Willems erfenis. De dynastieke opvolging was niet goed geregeld, zodat na het overlijden van Willem III het Tweede Stadhouderloze Tijdperk begon. Door het economisch sterker geworden Engeland werd de concurrentiepositie van de Republiek verzwakt, hoewel ze nog wel relatief welvarend zou blijven. Dit was de prijs die ze moest betalen voor haar veiligheid. Want evenals zijn tegenpool Lodewijk XIV had Willem III zijn land veiliger achtergelaten. Missie geslaagd dus!<\/p>\n\n\n\n

\"Kaft<\/figure>\n\n\n\n

Luc Panhuysen<\/h2>\n\n\n\n

Ik heb mij bij het schrijven van dit verhaal gebaseerd op ‘Oranje tegen de Zonnekoning’ van Luc Panhuysen<\/a>. Natuurlijk zijn er, zoals altijd bij geschiedenis ook andere invalshoeken mogelijk. Maar de combinatie van de ‘grote’ geschiedenis met de ‘kleine levensportretten’ sprak mij bijzonder aan.<\/p>\n\n\n\n\n\n
Object<\/strong><\/td>Maker<\/strong><\/td>Datering<\/strong><\/td>Materiaal<\/strong><\/td>Vaste plek<\/strong> (Atlantis)<\/strong><\/td><\/tr>
Portret van koning-stadhouder Willem III (1650-1702)<\/td>Anoniem<\/td>ca. 1700<\/td>Gravure<\/td>Hal (0009)<\/td><\/tr>
Portret van koning-stadhouder Willem III<\/td>Gerard Sibelius<\/td>1755-1785<\/td>Gravure<\/td>Hal (0020)<\/td><\/tr>
Borstbeeld van koning-stadhouder Willem III<\/td>kopie naar Rombout Verhulst<\/td>18e of 19e eeuw<\/td>Gipsen buste<\/td>Hal (0029)<\/td><\/tr>
Portret van Willem Henrijk van Oranje<\/td>Romeyn de Hooghe<\/td><\/td>Gravure<\/td>Depot (0339)<\/td><\/tr>
Portret van Willem III<\/td>Johannes de Ram<\/td><\/td>Gravure<\/td>Galerij (0443)<\/td><\/tr>
Sijn K.H. Wilhelm Henrick<\/td>Romeyn de Hooghe<\/td>1675<\/td>Gravure <\/td>Galerij (0472)<\/td><\/tr>
Portret van Prins Willem III op ovaal paneel gevat in driehoekige sopraporte versiering<\/td><\/td><\/td>Olieverf op hout<\/td>Galerij (0642)<\/td><\/tr>
Portret van Guillaume Henry Prince d’Orange<\/td><\/td>18e eeuw<\/td>Gravure<\/td>Hal (0748)<\/td><\/tr>
De gelukkige ontsnapping van Koning-stadhouder Willem III<\/td>William Giller, naar Abraham Cooper<\/td>1848<\/td>Gravure<\/td>Depot (0751)<\/td><\/tr>
Portret van koning-stadhouder Willem III<\/td>Jean Henri Brandon<\/td>ca 1699<\/td>Olieverf op doek<\/td>Grote zaal (0897)<\/td><\/tr>
Dubbelportret van stadhouder Willem III en Hans Willem Bentinck<\/td>Willem Sonmans of J.F. van Douven<\/td>1675<\/td>Olieverf op doek<\/td>Galerij (0898)<\/td><\/tr>
Portret van stadhouder Willem III (1650-1702)<\/td>Caspar Netscher (mogelijk naar)<\/td>1675-1685<\/td>Olieverf op doek<\/td>Lange gang (0899)<\/td><\/tr>
Portret van Koning-Stadhouder Willem III<\/td>G. Kneller (kopie naar)<\/td><\/td>Olieverf op doek<\/td>Galerij (0900)<\/td><\/tr>
Portret van koning-stadhouder Willem III (1650-1702)<\/td><\/td><\/td>Olieverf op doek<\/td>Grote zaal (0901)<\/td><\/tr>
Portret van Prins Willem III<\/td>Abraham Stork<\/td>1704<\/td>Gravure<\/td>Depot (1383)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table>\n\n\n\n
Archiefstukken<\/strong><\/td><\/tr>
HUA1001.2750 Brief afkomstig van koning Willem III gericht aan Margareta Turnor als antwoord op haar gelukwensen met de overwinning van zijn leger in Ierland, 1691<\/a><\/td><\/tr>
HUA1001.2774 Brief van Margareta Turnor gericht aan koning Willem III met mededeling van het overlijden van haar echtgenoot, (1691). Minuut<\/a><\/td><\/tr>
HUA1001.2863-2866 Correspondentie met stadhouder Willem III, later koning van Engeland, 1671-1691<\/a> (Godard Adriaan)<\/td><\/tr>
HUA1001.3189 Willem III, stadhouder-koning en koningin Maria van Engeland, 1674-1691<\/a> (Godard van Reede van Ginkel)<\/td><\/tr>
GA0613.3810 Willem III, prins van Oranje-Nassau, koning-stadhouder, 1675, 1702<\/a>. (Godard van Reede van Ginkel)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table>\n\n\n\n\n