{"id":796,"date":"2022-06-13T14:55:26","date_gmt":"2022-06-13T12:55:26","guid":{"rendered":"https:\/\/margaretha.kasteelamerongen.nl\/?p=796"},"modified":"2024-07-15T18:48:21","modified_gmt":"2024-07-15T16:48:21","slug":"de-fransen-zijn-in-het-land-help","status":"publish","type":"brieven","link":"https:\/\/ontroerendgoed.kasteelamerongen.nl\/margaretha\/brieven\/de-fransen-zijn-in-het-land-help\/","title":{"rendered":"Paniek! Vluchten!!"},"content":{"rendered":"\n

Het gevreesde moment is aangebroken: de Franse troepen zijn de Republiek binnengevallen! Er zit voor Margaretha niets anders op dan te vluchten.<\/p>\n\n\n\n

Margaretha is nog op Amerongen wanneer ze om twee uur ’s nachts gewekt wordt door pleegzoon Godert Willem van Tuyll van Serooskerken, heer van Welland. De Franse legers zijn de Rijn overgestoken bij Tolhuis, vlakbij de Staatse verdedigingspositie aan de Schenkenschans. Haar zoon leeft gelukkig nog, weet Welland te melden, maar verder lijkt de situatie op een ramp van epische proporties uit te draaien voor de Republiek. Hoe heeft dit kunnen gebeuren?<\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

Mijn heer en lieste hartge
gistere heb ick uhEd wt Ameronge geschreefve den droefvigen
staet daer ons liefve vaderlant in is en wij alte saeme, ick
meende noch Eenige dage aldaer gebleefve te hebbe, maer
te nacht ontrent twee Eure quam de heer van wellant1<\/a><\/sup>pleegzoon Goderd Willen van Tuyll van Serooskerken<\/span>
wt ons leeger die alsdoen den heer van ginckel de heere
sij gedanckt noch wel heeft gelaeten, maer de franse
voor schenckeschans2<\/a><\/sup>de Schenkenschans was \u00e9\u00e9n van de voornaamste Staatse verdedigingsschansen en lag aan de splitsing van de Rijn in de Waal en de Nederrijn<\/span> die door den rhijn met meenichte sijn
geswome geschampt3<\/a><\/sup>schampen: de vlucht nemen, het veld ruimen<\/span> diet selfve<\/s> hebbe beleegert, ons volck hebbe
teegens haer dapper gevochten daer veel van gebleefve is<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n

\n
\"Op
Lodewijk XIV steekt bij Lobith de Rijn over Adam Frans van der Meulen, Collectie Rijksmuseum<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

De schande van Montbas<\/h2>\n\n\n\n

Een Staats leger heeft bij de Schenkenschans dapper gevochten tegen de Franse troepen voordat ze moesten vluchten. Dit was echter een ander leger dan wat gestationeerd was bij de Schenkenschans. Commissaris-generaal Montbas, bevelhebber van de troepen bij de Schenkenschans<\/a>, was al lang en breed weggevlucht! Een andere groep soldaten is in allerijl naar de Schenkenschans gestuurd maar kwam te laat om de Franse vloed te stelpen.<\/p>\n\n\n\n

Al maanden roept Margaretha dat Montbas een onbetrouwbare lapzwans is en nu blijkt dat ze pijnlijk gelijk had. Montbas is gevangen genomen en men zegt dat hij claimt dat hij zijn post moest verlaten op orders van een zeker persoon. Wie deze persoon is, zegt Margaretha niet maar het bevel lijkt van hogerhand te komen. Als het waar is, zegt Margaretha, waarom geven we ons dan niet meteen over? Dat zou onschuldig bloed besparen. <\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

momba diet komande overt volck inde beetuwe had heeft
sijn post schandelijck verlaeten willende dat den mancke
gent4<\/a><\/sup>Otto van Gent, broer van Admiraal van Gent die gisteren omkwam bij de Slag bij Solebay<\/span> die daer bij hem was van gelijcke soude doen, die
hem het selfve weijgerde seggende dat hij wel onder sijn
komande stont maer dat sij dat noijt noch in haer ge
moet5<\/a><\/sup>Gemoed: Het binnenste van den mensch in onstoffelijken zin, beschouwd als de zetel van zijn geestelijk gevoel<\/span> noch voor godt noch de werlt soude konne ver \u2013
antwoorde, het most Evenwel so sijn, men seijt momba
in gehechtenis is en dat hij Een seecker persoon noemt
wt wiens last hijt sou gedaen hebbe, daer hEd noch ick
het noijt van soude vermoet hebbe, het soude die sijn
die plach te segge en secht het mijn oom niet, ick kant van
hem niet geloofve, als dat soude sijn wort al ons
volck wel op den vleijsbanck gebrocht, waer om geefven
se ons dan niet heel over, moetense so veel onoosel6<\/a><\/sup>onnozel: onschuldig<\/span>
bloet vergieten, mijn lieste hartge ick niet segge
hoe bekomert ick met onse goeije en oprechte soon<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n

\n
\"Een
De in Den Haag door Johan Diederik de Mortaigne geschaakte Catharina van Orliens wordt per rijtuig naar Kuilenburg (Culemborg) gebracht, 1664, Jan Luyken, 1698. Collectie: Rijksmuseum<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Hoe gaat het met de familie?<\/h2>\n\n\n\n

Margaretha is hals over kop weggevlucht naar Amsterdam, maar hoe zit het met haar lieve kleinkindjes en haar schoondochter? Philippota en haar kinderen zijn nog in Utrecht. Nogal een gevaarlijke plek om te zijn als edelvrouwe<\/a> gezien de relletjes en volksopstanden die er gaande zijn. Margaretha gaat daarom morgen met haar koets haar familie ophalen.<\/p>\n\n\n\n

Ze heeft Godard Adriaan ook goed nieuws te melden: bijna al hun goed is overgekomen naar Amsterdam. Enkel wat wijn en bier blijft achter in het kasteel. Het water in de Rijn stond te laag om dit te kunnen vervoeren. De rest van de goederen zijn al aangekomen in Amsterdam of worden per aak naar de stad vervoerd. <\/p>\n\n\n\n

\"Eerste<\/figure>\n\n\n\n
\n

[ben,] dewijlle den vijant inde beetuwe is derfde ick
niet langer op Ameronge blijfve, ben so aenstonts
hier gekoome hebbende de koppe7<\/a><\/sup>Op 30 mei heeft Margaretha het over het zoeken van een verstopplek voor gouden koppen. Die heeft ze niet kunnen vinden en het lijkt dat ze er voor kiest om ze dan maar mee te nemen<\/span> ent dander bij mij<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\"Tweede<\/figure>\n\n\n\n
\n

hier gebrocht, de vrou van ginckel is met haer kindere noch
te wttrecht hoope se merge te gaen haelle en hier me
neer te sette, ick heb meest al ons goet hier behalfve
noch twee oxshoofde8<\/a><\/sup>okshoofd: een inhoudsmaat ter grote van een groot vat, ongeveer 231 liter<\/span> franse en Een stuck9<\/a><\/sup>stuk: een inhoudsmaat ter grote van 96 stoop.<\/s> Een stoop is ongeveer 2,5 liter dus een stuk zou ongeveer 240 liter zijn<\/span> rinse10<\/a><\/sup>Rijnse of Rijnlandse wijn<\/span>
en so Een schoone kelder met bier dat ick omt
laechge water op den rhijn niet hier heb konne
krijge, ick en noch Eenige kleijnicheede, heb noch
drie a vier wagens met goet overlant moete hier
brenge sout gistere aen wijburch11<\/a><\/sup>Wijburch is een persoonsnaam maar wie het precies is, is een mysterie<\/span> tot wijck12<\/a><\/sup>Wijk bij Duurstede<\/span> om Een
Aeck13<\/a><\/sup>Aak: een plat schip wat gebruikt wordt om goederen over de rivier te vervoeren<\/span> diedaer noch wel 6 a 7 lagen maer hij liet mij
segge omt gepeupelt het om geen goet te derfe [doen]<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\"Een
Wijk bij Duurstede, Jan de Beijer, 1750. Collectie Rijksmuseum<\/a>. <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Algehele verslagenheid<\/h2>\n\n\n\n

Het lijkt alsof Margaretha alles vrij goed voor elkaar heeft: bijna al haar spullen zijn veilig, zij is veilig aangekomen in Amsterdam na een rit met haar nieuwe koets en spoedig geldt dat voor haar kinderen ook. Hetzelfde kan helaas niet gezegd worden over de Republiek. Mensen slaan overal op de vlucht en mannen en vrouwen staan langs de weg te krijsen als kinderen. Ellende heerst.<\/p>\n\n\n\n

Margaretha doet iets om te helpen en laat een Amerongse dorpsgenoot met zijn kinderen het huis in Den Haag gebruiken maar zelfs deze kleine gebaartjes maken weinig verschil. Ze weet geen uitkomst meer. Alles is in de handen Gods.<\/p>\n\n\n\n

\"Eerste<\/figure>\n\n\n\n
\n

[doen,] daer is sulcken verslagent heijt over al
dat met geen monde wtte spreecken is de mense vluchte
met sulcken gewelt van alle kante dat
niet te sien is de mans en vrouwe gaen bij de wech
en krijten14<\/a><\/sup>krijten: krijsen<\/span> als kindere ick kan de Elende met
geen mont wt spreecken diemen siet ent roept
al overt lan tardeere vande brandenburchse
volckeren och ick vrees die te laet sulle koome,
te Ameronge en daer ontrent was geen wage
om gelt te krijge, t was geluck dat ick te winter
Een nieuwe wage heb laeten macken die mij nu
heel wel te pas komt, ick gin te nacht te twee
Eeure op mijn koets sitte, de heer almachtich weet
hoet noch met ons sal vergaen ick sien nu geen wtkomst
meer beveelle mij en alt mijn in sijne hande hij doet
met ons naer sijn welbehaechge, nicht van rhiene15<\/a><\/sup>Nicht van Rhenen is waarschijnlijk een kind uit een bastaardtak van Frederik van Reede<\/a>, de grootvader van Godard Adriaan<\/span> wist<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\n

ock niet waer te blijfve hebse bij mijn en denijs geritse16<\/a><\/sup>Denijs Geritse is een dorpsbewoner van Amerongen<\/span> 
die quam klage en krijten als Een kint had geen gelt
en wist niet waer met sijn dochters te blijfve
hebse alle drij in den haech in ons huijs laete gaen
nu kan ick niet meer blijf<\/p>\n\n\n\n

Mijn heer en lieste hartge
uhEd getrouwe wijff
M Turnor<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Wel opvallend is de afsluitende groet van Margaretha: “nu kan ick niet meer blijf”. In alle eerdere brieven vinden we een versie van “hier meede blijfve”, een typische zeventiende-eeuwse groet. Met het verbasteren van die zinsnede maakt Margaretha een punt heel duidelijk: stabiliteit en veiligheid is niet meer te garanderen, ze is op de vlucht gegaan.<\/p>\n\n\n

\n
\"Tekening
Amstel gezien in noordelijke richting naar de Blauwbrug. Op de voorgrond rechts de Nieuwe Herengracht. Tekening door Jan Spaan (ca 1742-1828). Collectie Stadsarchief Amsterdam<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Er volgen nog twee postscripta: Margaretha benadrukt nogmaals dat ze hoopt dat Godard Adriaan snel schrijft over wanneer de Brandenburgse troepen komen \u00e9n schrijft hem dat de Spaanse troepen (die al w\u00e9l aanwezig zijn) goed volk zijn. De tweede p.s. is het adres van Margaretha in Amsterdam<\/a>:<\/p>\n\n\n\n

\n

ick ben hier aende oostsijde van de blaeuwe bruch op de nieuwe heere graft inde trufel<\/p>\n<\/blockquote>\n