{"id":2390,"date":"2023-01-02T11:00:36","date_gmt":"2023-01-02T10:00:36","guid":{"rendered":"https:\/\/margaretha.kasteelamerongen.nl\/?p=2390"},"modified":"2025-12-11T21:04:03","modified_gmt":"2025-12-11T19:04:03","slug":"haruut-de-vijand-is-hier","status":"publish","type":"brieven","link":"https:\/\/ontroerendgoed.kasteelamerongen.nl\/margaretha\/brieven\/haruut-de-vijand-is-hier\/","title":{"rendered":"Haruut! De vijand is hier!"},"content":{"rendered":"\n

Margaretha en haar familie hebben 1672 overleefd maar de oorlog is nog niet voorbij. Margaretha’s vorige <\/a>brief<\/a> zat vol slecht nieuws: de vijand is een duister plan aan het smeden en ze heeft al weken niets gehoord van haar zoon. Zal 1673 een fortuinlijker jaar blijken dan 1672 of zakt de Republiek verder de rampspoed in?<\/p>\n\n\n\n

Ziekte van Van Ginkel<\/h2>\n\n\n\n

De brief begint relatief goed: eindelijk hoort Margaretha weer iets van haar zoon! Ziekte teistert de familie zowel in Den Haag als in het verre Charleroi: zoonlief kon geen brieven schrijven omdat een flinke verkoudheid met koorts hem geveld had. De dokters zijn inmiddels langs geweest bij Van Ginkel en zij denken dat de ziekte voorbij het hoogtepunt is. Het gevaar is geweken. Haar zoon heeft veel geluk gehad: hij is niet de enige die getroffen is door ziekte in het Staatse leger. Meerdere hoge officiers zijn zelfs overleden hierdoor.<\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

sal het leste daer van Eerst sege, dat is dat de
heer van ginckel volgens sijn schrijfve vande 27
wt bruijsel en die vande heere vrijberchge1<\/a><\/sup>Cornelis van Vrijberghe<\/span> beeter
en volgens t oordeel vande docktoore sijn sieckte
opt hoochste is geweest en buijte prijckel2<\/a><\/sup>perikel: gevaar<\/span> weer
was, daer wij godt niet genoech voor konne
dancke, sijn sieckte is hem int leeger voor schar
=leroij3<\/a><\/sup>Charleroi<\/span> met Een viemente4<\/a><\/sup>vehement: stevig<\/span> verkoutheijt en konti
=niweele koorts aengekoome alsmeede den luijte \u2013
nant generael weldere5<\/a><\/sup>Johan van Welderen<\/span> en den ritmeester de
gruijter6<\/a><\/sup>Onbekend<\/span>, die sijn hoocheijt door de graef van
werfusee7<\/a><\/sup>Floris Carel van Beieren Schagen, graaf van Warfus\u00e9<\/span> en 60 ruijters naer bruijsel liet
brenge, daer weldere en de gruijter den darde
dach naer datsij daer waere, sijn gestorfve
so den heere vrijberge die schrijft onse soon<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n

\n
\"Een
Aderlating. Fragment uit Jacob Fransz. (ca. 1635-1708) en zijn familie in de chirurgijnswerkplaats, Egbert van (I) Heemskerck, 1669. Collectie Amsterdam Museum<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Dat Van Ginkel het overleefd heeft is aan twee zaken te danken, schrijft Margaretha: gezond verstand en een goed gestel. Toen hij hoorde dat er al mensen overleden waren omdat ze geen rust namen heeft hij meteen verzocht om logement bij iemand in huis te nemen in plaats van verder te reizen naar het barre, koude legerkamp bij Charleroi. Het laatste nieuws dat Margaretha heeft gekregen over haar zoon is dat hij een aderlating ondergaan heeft. Hoe hem dit bekomen is, dat is nog wachten tot de dag van morgen.<\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

seer intstantelijck versocht te hebbe sijn loosgement
in sijn huijs bij hem te neeme, het welcke hij Exk
=useerde en in sijn herberch is gebleefve, seijt
segge, de docktoore bij aldien de heer van ginckel
niet Een bij sondere starcke natuer had ge=
=hadt daer niet vande op soude gekoome hebbe
hij is te bruijsel g<\/s> Een Adergelaeten, nu ver
lange wij seer naer den dach van mergen
dat de bruijselse post komt om te hoore hoet
nu is en hoet laeten hem is bekoome, [ijan sijn]<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Over het ijs!<\/h2>\n\n\n\n

Helaas blijft het in deze brief niet bij enkel goed nieuws. Godard Adriaan krijgt eindelijk te horen welk vilein plan de vijand bekokstoofd heeft: doordat het zo hard gevroren heeft is de Hollandse Waterlinie stijf bevroren. De Franse troepen konden simpelweg over het ijs de Staatse troepen omzeilen. Holland lag wijd open! Zouden ze hun belofte om Den Haag te plunderen<\/a> nu waar maken?<\/p>\n\n\n\n

\"Eerste<\/figure>\n\n\n\n
\"Tweede<\/figure>\n\n\n\n
\n

[sieck tot bruijsel gebrocht was,] daer op kree
chge wij snachts hier den alarm dat de vijant
overt ijs van achteren bij boodegraef8<\/a><\/sup>Bodegraven<\/span> was
in gebroocke dat konins merck9<\/a><\/sup>Kurt Christoph von K\u00f6nigsmarck<\/span> met sijn volck
tot Alphee10<\/a><\/sup>Alphen aan de Rijn<\/span> was gereetireert11<\/a><\/sup>retireren: terugtrekken,<\/span> den r p fagel12<\/a><\/sup>Raadspensionaris Gaspard Fagel<\/span>

en andere heere die savonts te tien Eure deese tijdin
al hadde en aenstonts derwaerts ginge, seekree
teerdes13<\/a><\/sup>ecreteren: geheim houden<\/span> het, [maer snachts ontrent Een Eur quam]<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Den Haag is in rep en roer. De hoge heren zijn al verdwenen uit de stad, zij hadden het nieuws schijnbaar al eerder. Er ontstaan weer volksoproeren en de burgers nemen het heft in eigen handen. Niemand mag de stad uit. Margaretha weet niet wat ze doen moet: ze lag al wakker met zorgen om haar zoon maar nu komen ook de Fransen ineens heel erg dichtbij. <\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

maer snachts ontrent Een Eur quam
der post op post, en ick die door de bekomerin van
mijn soon niet kost slaepe, hoorde de klapper
man roepe harwt harwt, daermeede, Elck
ten bedde wt de burgerij in wapene de klocke
op alde dorpe luijde alles was in sulcken roer
dat het mij niet licht vergeeten sal, ick was
meest met de vrou van ginckel en de kindere be
komert en kostse onmoogelijck niet wech krijge
de burgers oft kanaelge14<\/a><\/sup>canaille: gepeupel<\/span> wilde onmoogelijck niet
lijde15<\/a><\/sup>lijden: dulden<\/span> datter Eimant wt den haech ginck, [het huijs]<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Gelukkig zet al snel de dooi in. Eindelijk lijken Margaretha’s gebeden om hulp vervuld. De Fransen moeten snel terugtrekken en moeten daarvoor langs de post van commandant Pain et Vin bij Nieuwerbrug. Alleen… hij blijkt gevlucht te zijn. <\/p>\n\n\n\n

De vraag op ieders lippen: hoe kon dit gebeuren? Waar was het Staatse leger toen ze eindelijk de Fransen de pan in hadden kunnen hakken? Weer is het Staatse Leger ineffectief gebleken tegen een Franse invasie.<\/p>\n\n\n\n

\"Eerste<\/figure>\n\n\n\n
\"Tweede<\/figure>\n\n\n\n
\n

[schrijfve], doch moet noch segge dat godt almachtich
ons op Een bijsondere manier sijn genade heeft ge
toont door Een seer schielijcke16<\/a><\/sup>schielijk: snel<\/span> en viemente doeij
waerdoor den vijant niet voort noch te ruch en
kost, en sonder dat pinevien17<\/a><\/sup>Mo\u00efse Pain et Vin<\/a>, bevelhebber van het Staatse leger wat Bodegraven had moeten beschermen<\/span> sijn post die hem aenden
nieuwe bruch18<\/a><\/sup>Nieuwerbrug<\/span> aen bevoolle was had verlaeten naer<\/p>\n\n\n\n

oordeel van alle mense had de vijant so beset geweest
datter geen of weijnich van hadde konne koomen
nu hout me voorseecker dat sij die post diese in hadde
gehoude teenemael hebbe verlaete en weer na wt=
trecht sijn, [men meent dat de komst van sijn hoocheijt]<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n

\n
\"In
Franse wreedheden in Bodegraven en Zwammerdam in 1672, Romeijn de Hooghe. Collectie Boijmans Van Beuningen<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Margaretha moet even alle stress en spanning kwijt bij haar liefste hartje. Hoe lang zal deze verwoestende oorlog nog doorslepen? Zal 2023 <\/s>1673 eindelijk geluk, zege en voorspoed brengen? Voor de dorpelingen van Zwammerdam en Bodegraven is het al te laat: de gefrustreerde Franse troepen hebben de dorpen geplunderd en afgebrand op hun terugtocht. Zonder huis zullen zij deze killer winter moeten zien door te komen.<\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

[de] heer almachtich wil ons bij staen en geefve wij in dit
ijaer 1673 meer geluck seegen en voorspoet mooge
hebbe alst voorleeden ijaer, so lange den vijant inde
provinsi van wttrecht is sulle wij ingeen rust sijn
maer met de Eerst vorst die wij alledage hebbe te
verwachte alweer inde selfde alarm weese, tis seer
droefvich te sien so hier ontrent alles geruwineert wort
de plantaesge uijleboome de koekamp alle die boome
sijn afgehouwe legge inde wech, de dorpe boodegraef en
swamerdam sijn so af gebrant door den vijant datter
geen ses huijse sijn gebleefve en voort al die streeck
lans afgebrant, die schoone huijse, wat is dit Een ru
wineusen oorlooch int hartge vande winter so veel mens
verijaecht, och ons liefve vaderlant is wel in Een seer
droefvigen staet, het Eene droefheijt komt mij opt
ander en heb niemant dien mij raet heb van uhEd
ock in so lan niet gehoort hoop het wel sal sijn, en dat
de heer almachtich ons sal te hulpe koome op wien
alleen betrouwe blijfve
uhEd getrouwe
M Turnor<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

P.S. Toch geen verkoudheid?<\/h2>\n\n\n\n

Zoals wel vaker voegt Margaretha aan het einde van haar brief nog recenter nieuws toe. Zo heeft ze net meer nieuws over haar zoon gekregen. Het schijnt dat hij niet enkel last had van een flinke verkoudheid maar ook van enige “belabbertheijt aen sijn tong”. Het klinkt alsof Van Ginkel door alle ontberingen een lichte beroerte heeft gehad. Haar moederlijke instincten ontwaken meteen: moet ze naar haar zoon toe?<\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

seijde dat hij beeter was maer
Eenige belabbertheijt aen sijn
tong hadt wisle<\/s> wist niet
te segge waer wt het selfve
ont staet, dat mij nu weer
nieuwe bekomeringe geeft
vreesende het Een nieuwe
toe val sal sijn daerom ick
seer beducht ben niet weeten 
de wat ick doen sal of daer
nae toe gaen of niet gaen
ick souder konne bevriese en
niet weeten hoe weerom te koo
=men, sal de post van merge
afwachte, daer seer nae verlan<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

P.S. Gelukkig nieuwjaar!<\/h2>\n\n\n\n

Margaretha mag Kerst dan wel negeren, voor het nieuwe jaar is ze niet blind:<\/p>\n\n\n\n

\"Brieffragment<\/figure>\n\n\n\n
\n

ick wensche uhEd hiermeede Een
geluck salich nieuwe ijaer met
meerder rusten minder sonde
te beleefve,<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Een gelukzalig nieuwjaar met meer rust en minder zonde… <\/p>\n